હે ‘ભગ’વાન !

« દુનીયા ઝુકતી હૈ, ઝુકાનેવાલા ચાહીયે

હે ‘ભગ’વાન !

–ભુપેન્દ્રસીંહ રાઓલ

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः|

ज्ञान वैराग्योश्चैव षण्णां भग इतिङ्ग्ना ||

સમ્પુર્ણતા, ઐશ્વર્ય, ધર્મ, યશ, જ્ઞાન તથા વૈરાગ્ય– આ છનું નામ ‘ભગ’ કહેવાય; આ છયે જેમાં હોય તેને ‘ભગવાન’ કહેવાય.

એક તો સમ્પુર્ણ, ઐશ્વર્યવાન તો હોય જ. મતલબ પુષ્કળ રીસોર્સીસ હોય. ખુબ સમ્પત્તી હોય કોઈ કમી ના હોય. ઐશ્વર્ય શબ્દ ઉપરથી જ ઈશ્વર શબ્દ આવ્યો છે. મતલબ, ભગવાન ગરીબ ના હોય. ધર્મ એટલે જે ફરજ પુરી રીતે બજાવતો હોય. યશ એટલે આબરુવાન હોય. આબરુ સારી ક્યારે હોય ? સારો સ્વભાવ અને લોકોને મદદગાર થતો હોય ત્યારે યશ પ્રાપ્ત થાય. જ્ઞાની હોય. આટલું બધું હોય છતાં અભીમાન કે આસક્તી ના હોય તેને ભગવાન કહેવાય.

ઓશો કહેતા કે ‘ભગ’ એટલે યોની, જે યોની દ્વારા જગતમાં પ્રવેશ મેળવતા હોય તે બધા ભગવાન. મતલબ બધા મેમલીયન પ્રાણીઓ ભગવાન ? ઈંડા દ્વારા જન્મ લેતા પ્રાણીઓએ શું ગુનો કર્યો ? ઉપરનો શ્લોક વીષ્ણુ પુરાણનો છે. મતલબ ભગવાનની આ માનવીય વ્યાખ્યા છે. આપણે શું ભગવાનને અદૃશ્ય તો નથી બનાવી દીધો ને? આપણને જે શક્તી સમજાતી નથી તેને ભગવાન માનીએ છીએ. જે નીયમો કુદરતના સમજાતા નથી, તેને ભગવાન માનીને ડરતા રહીએ છીએ. ડરમાંથી ભગવાન પેદા કરીએ છીએ. અજ્ઞાત ભવીષ્યનો ડર આપણને ખુબ સતાવતો હોય છે. સર્વાઈવ થવા માટે અજ્ઞાત ભવીષ્ય હમ્મેશાં ચીન્તાતુર કરતું હોય છે. એટલા માટે કોઈ અદૃશ્ય શક્તી હમ્મેશાં સહાય કરે તેવી અભ્યર્થના રાખતા હોઈએ છીએ.

દોરડાને સાપ સમજી કુદી જવું તે ફોલ્સ પોઝીટીવ એરર છે. એવી ભુલ વારંવાર થાય તો ચાલે પણ સાપને દોરડું સમજી પકડી લેવાની ભુલ ફોલ્સ નેગેટીવ એરર કરવાની ભુલ એકવાર કરી તો ગયા જીવથી. નીર્જીવ દોરડાને જીવન્ત સાપ સમજી લેવાની વૃત્તી અને માનસીકતાએ ભગવાનને જન્મ આપ્યો છે. એટલે જે લોકો વધારે પડતા જ્ઞાની છે, દોરડામાં દોરડું અને સાપમાં સાપ દેખાય તેવા સક્ષમ, એવા અતીજ્ઞાની પુરુષોએ જ નીર્ભયતાનાં વચનો આપ્યાં છે. અભય શીખવવા મહેનત કરી છે. પણ આવા અતી સક્ષમ પુરુષો કેટલા?બસ, તો માનવ સહજ ડરનો ઉપયોગ કરી ફોલ્સ પૉઝીટીવ એરર કરતા સામાન્ય જનમાનસને ડરાવી વધારે ને વધારે ડરાવી કેટલાય આળસુ–ઠગ એમનો વગર મહેનતનો ધંધો ચલાવ્યે રાખે, તેનું નામ કહેવાતો ભારતીય સાધુસમાજ, જીવતા પ્રગટ બ્રહ્મો, દાદાઓ, બાપુઓ, સંતો મહારાજ્શ્રીઓ, બાવાશ્રીઓ અને મહંતો.

કૃષ્ણ કદાચ ઉપરની માનવીય વ્યાખ્યામાં આવરી લેવાય તેવા ભગવાન હતા. પણ આપણે એમને અદૃશ્ય ભગવાન બનાવી, એમની ચમત્કારી મદદની આશા રાખીએ છીએ હજુ પણ. હવે જે એક ભુતકાળ બની ગયા છે. એટલે સામાન્ય જન ભગવાનને માનતો રહેવાનો તે સ્વાભાવીક છે અને ઠગોનો ધંધો ચાલતો રહેવાનો તે પણ એટલું જ સ્વાભાવીક છે. એટલે જે ઐશ્વર્યવાન હોય, સમ્પત્તીવાન હોય, જે બીજાને મદદ કરી સર્વાઈવ થવામાં સાથ આપતો હોય, તેને લોકો સ્વાભાવીક ભગવાન સમજી લેતા હોય છે. માટે આ દેશમાં રાજાઓને ભગવાન માનવાનું સહજ હતું. કારણ રાજાઓ પ્રજા માટે તકલીફમાં ભગવાન જેવા હતા. પ્રાચીન સમયમાં પ્રજા જ રાજા માટે સર્વસ્વ હતી. પ્રજાનાં સુખ–દુ:ખ રાજાનાં સુખ–દુ:ખ હતાં. કૃષ્ણ આવા જ એક રાજા હતા. રામ પણ આવા જ એક રાજા હતા. રામને જુઓ, તેઓ દ્વન્દ્વથી ભરેલા હતા. માનવીય ગુણોથી પણ ભરેલા હતા. એક બાજુ શબરીનાં બોર ખાધાં અને બીજી બાજુ બ્રાહ્મણોના કહેવાથી શુદ્ર શમ્બુકને મારી નાખ્યો ! એક બાજુ પત્નીને પારાવાર પ્રેમ કરતા હતા અને ધોબીના કહેવાથી તેનો જ ત્યાગ કરી નાખ્યો ! રામને બહુ પ્રચલીત ભગવાન બનાવી દેવામાં પીતાશ્રીઓનો બહુ મોટો હાથ છે. જેથી સન્તાનો ઉપર મનમાની કરી શકાય. રામને ભગવાન બનાવી દેવામાં પતીદેવોનો પણ બહુ મોટો હાથ છે જેથી પત્નીઓ ઉપર મનમાની કરી શકાય.

ચીનમાં પણ રાજાઓ પવીત્ર અને ભગવાન ગણાતા હતા. હજુ આજે પણ જુઓને, બ્રીટન હજુ પણ રાજવંશને ક્યાં છોડે છે ? લગભગ દરેક જગ્યાએ રાજાઓ કે લીડર્સ ભગવાન જેવા ગણાતા હોય છે. કારણ ફૉલ્સ પૉઝીટીવ એરર કરતા રહેનારી, દોરડાને સાપ સમજતી રહેનારી સામાન્ય પ્રજા માટે આવા નેતાઓ, રાજાઓ અને હવે ગુરુઓ ભગવાન હોય છે. જે એમને સધીયારો આપતા હોય છે. એટલે જ્યારે કેટલાક મહાપુરુષો, જેઓ રજ્જુને રજ્જુ અને સાપને સાપ તરીકે ઓળખી લેવામાં સક્ષમ થઈ જતા હોય છે, તેઓ ભગવાનનો ઈનકાર કરી દેતા હોય છે. તેઓને ફૉલ્સ પૉઝીટીવ એરર કરવાની હવે જરુર રહી નથી. હવે તેઓને ડરવાનું કોઈ કારણ નથી. જેઓ અભયના વરદાન પામી ચુક્યા છે તેવા કોઈ બુદ્ધ અને મહાવીર ઈશ્વરને નકારી કાઢતા હોય છે. ઉપનીષદના ઋષીને ખબર છે આ મનોવીજ્ઞાન, તેઓ અભયની વાતો કરતા હોય છે. એવા કોઈ રાજા શ્રી કૃષ્ણ જેવા જાતે જ કહી દેતા હોય છે કે હું જ ભગવાન છું.

જાતે પોતાને ભગવાન કહી દેવું એના જેવો બીજો કયો મોટો ઈશ્વરનો ઈનકાર હોય ? અહમ્ બ્રહ્માસ્મી કહેનારા બીજા તમામ ભગવાનોનો ઈનકાર કરી દેતા હોય છે. મહાવીર આત્મા એ જ પરમાત્મા કહેતા.

ભગવાન એ કમજોર ભક્તોના ભેજાની કાલ્પનીક પેદાશ છે; મક્કમ મનવાળા યોગીઓની નહી. યોગમાં તો પોતાના અહંકારને એટલો ઉંચે લઈ જતા હોય છે કે એક કક્ષાએ પોતાને જ બ્રહ્મ જાહેર કરી દેતા હોય છે. એટલે જે પ્રજા કમજોર અને નીર્બળ હોય તેને ભગવાનની જરુર વધારે પડવાની. જુઓ, ભારત જેટલા ભગવાનો બીજે ક્યાંય છે ખરા ? એકાદ ભગવાન સહુ રાખતા હોય છે; બાકી પોતાના બળ ઉપર મુસ્તાક. જેમ જેમ પ્રજા કમજોર પડતી જાય છે તેમ તેમ ભગવાનોની સંખ્યા વધતી જતી હોય છે. લેભાગુઓ જાતે ભગવાન બની બેસતા હોય છે અને કમજોર લોકો એમને ભગવાન માની પણ લેતી હોય છે. એ વીચારવા જેવું છે કે ભારતમાં પણ, જે કોમ પ્રમાણમાં સ્વભાવથી ડરપોક છે તેમના ગુરુઓ તેમનું ખુબ શોષણ કરતા હોય છે, તેમની સ્ત્રીઓનું પણ જાતીય શોષણ વધારે થતું હોય છે તેવા ગુરુઓ દ્વારા. અને જે કોમો જરા આક્રમક છે તેમનું શોષણ એમના ગુરુઓ દ્વારા ઓછું થતું હોય છે, એમાં પણ એમની સ્ત્રીઓનું જાતીય શોષણ કરવાની હીંમત ગુરુ પણ ના કરે. વ્રજવાસીઓ અહીં ગુજરાત આવે છે શોષણ કરવા. અને એવી કોમને પકડે છે જે સ્વભાવથી જ ડરપોક છે. આ ડરપોકો એમની સ્ત્રીઓ પણ ધરી દેતા હોય છે.

સૌથી વધુ સન્તો અને ભક્તો મોગલોના સમયમાં થયા. આર્તનાદો થતા રહેતા કે ‘હે ભગવાન, હવે બચાવો.’ લડવાની તાકાત ગુમાવી બેઠેલી પ્રજા બીજું કરે પણ શું ? પણ ભગવાન કોઈ વ્યક્તી તો છે નહીં, કે તે આવે અને બચાવે ! પછી સ્વાભાવીક શું થવાનું ? એક ભગવાન તો આવતા નથી તો બીજાને બોલાવો. બીજો આવતો નથી તો ત્રીજાને બોલાવો. એમ ભગવાનો બદલાયે જવાના. સમયે સમયે ભગવાન બદલાઈ જતા હોય છે. એકની આસ્થા બીજા ઉપર ઢાળી દેવાતી હોય છે. રામ નથી આવતા તો કૃષ્ણને બોલાવો. પછી નવા ફુટી નીકળેલા ભગવાનને બોલાવો. ‘સન્તોષી માતા’ હવે નથી આવતાં તો હવે ‘દશામા’ને બોલાવો ! 25 કે 30 વર્ષ પહેલાં અમેરીકા આવેલાને દશામા કોણ છે તે ખબર નથી. ગણપતી તો કાયમ હાજર જ છે ! પહેલાં ખાલી મહારાષ્ટ્રમાં જ ગણપતીનાં જાહેર ઉત્સવ થતા અને ગુજરાતમાં વડોદરામાં. હવે બધે થવા લાગ્યા છે. પહેલા રથયાત્રા અમદાવાદમાં જ નીકળતી હવે ઘણી બધી જગ્યા નીકળે છે.

હનુમાનજીનાં સરઘસ એમની જયન્તી વખતે ક્યારેય જોયા નહોતા; હવે તે પણ શરુ થઈ ગયાં. પ્રજા જેમ જેમ કમજોર પડતી જાય છે તેમ તેમ બધું વધતું જવાનું. હવે દરેકની આસ્થા સાંઈબાબા ઉપર ઢળી ગઈ છે. પહેલા સાંઈબાબાને આટલું બધું કોઈ પુછતું નહોતું. એક મુસ્લીમ ફકીર એમને તો મન્દીર હોય કે મસ્જીદ, જ્યાં જગ્યા મળી ત્યાં રહી પડ્યા. તે સમયના હીન્દુ સન્તો એમને માનતા પણ નહોતા. હીન્દુઓનો દમ્ભ તો જુઓ, સાંઈબાબા માંસ ખાતા હતા તે એક વીવાદ તો છે જ, આજે માંસાહાર વીરુદ્ધ જીવ કાઢી નાખનારા દમ્ભીઓની આસ્થા સાંઈબાબા બની ચુક્યા છે. એક વકીલ મીત્ર જેસલમેર ગયા હતા. ત્યાં જૈન મન્દીરમાં વીદેશી લોકોને પ્રવેશ નથી. કેમ કે વીદેશીઓ માંસાહારી હોય છે, જૈનોનો દમ્ભ જુઓ, પાલીતાણામાં માંસાહારી દલાઈ લામાને બોલાવેલા. ધીમે ધીમે સાંઈબાબાનું પુર ઓસરતું જવાનું છે તે નક્કી છે, એમની જગ્યા બીજો કોઈ ભગવાન લેશે. માનસીકતા તો એની જે રહેવાની ને ?

જેમ જેમ ઉંમર વધતી જાય તેમ માનવ કમજોર પડતો જતો હોય છે તેમ તેમ એને ભગવાનની જરુર વધારે પડતી જતી હોય છે. યુવાનીમાં ભગવાન બહુ જામતો નથી. જે પ્રજાના યુવાનો ભગવાનમાં બહુ માનતા થઈ જાય અને ટીલાં ટપકાં કરી ફરતા થઈ જાય, તો સમજવું યુવાનોમાં બહુ દમ રહ્યો નથી. યુવાની મરવા પડી છે. યુવાની કમજોર પડી ગઈ છે. તે દેશનું ભવીષ્ય ધુંધળું રહેવાનું. આવા યુવાનો કોઈ ક્રાંતી કરી શકે નહી. મેં વર્ષોથી લેખકોને વાંચ્યા છે, જે લેખકો યુવાનીમાં દમદાર લખતા, કોઈની સાડીબાર ના રાખતા, હવે એમનામાં બાપુઓનો આત્મા પ્રવેશતો જતો હોય છે. વૃદ્ધોને ભગવાન વધારે દેખાવાનો. કારણ હવે બીજું કરવા જેવું પણ બચ્યું નથી. નીર્બળ બની ચુક્યા હોય છે, શારીરીક તાકાત પણ ઓછી થઈ ગઈ હોય છે. તો પછી બોલાવો ભગવાનને !

ભ્રષ્ટાચારથી ત્રસ્ત પ્રજાને અણ્ણા હજારેમાં કેવો ભગવાન દેખાઈ ગયો ? અણ્ણા હજારે પાસે બહુ મોટો ચાન્સ હતો, ભગવાન બની જવાનો. ચીન અને ભારત સૌથી જુની સંસ્કૃતીઓ. બન્નેની માનસીકતા લગભગ એક જેવી. બન્ને સાવ આળસુ પ્રજા ધરાવતા દેશો. ચીન તો સાવ અફીણી કહેવાતું. બન્ને માટે રાજાઓ ભગવાન, બન્ને માટે વસ્તી વધારો મોટો જીવલેણ પ્રશ્ન. પણ ચીનમાં માઓ આવ્યા. ‘રીલીજીયન ઈઝ પોઈઝન’નું સુત્ર આપ્યું. ઉંઘતી પ્રજાને બેઠી કરી દીધી. ભલે એમનો સામ્યવાદ સફળ ના થયો; પણ પ્રજાની બદલાયેલી માનસીકતા અને ખંખેરી નાખેલી આળસ, આજે એની પ્રગતીનું કારણ બની ગઈ છે. આટલી બધી વસ્તી છતાં તે પોતાની પ્રગતીથી અમેરીકાને પણ મહાત કરી રહ્યું છે. જ્યારે ભારતમાં હમ્મેશાં વૃદ્ધ નેતાગીરી જ આવે છે, જે ભગવાનની આશા રાખતી જ રહેવાની.

એક તો ભગવાન ખુબ સમ્પત્તીવાન હોવો જોઈએ, જેથી બીજાને મદદ કરી શકે. વૈરાગ્યની ભાવનાવાળો હોવો જોઈએ જેથી મદદ કરતા હીસાબ ના ગણે. પછી યશ તો એને મળવાનો જ છે. ખાસ તો ભગવાન માનવ હોય તે જરુરનું છે. કારણ કાલ્પનીક ભગવાન કોઈ રીયલ મદદ કરવાનો નથી. અને આવો કોઈ ભગવાન ના મળે તો જાતે જ ભગવાન બની બેસો ને ? અહમ્ બ્રહ્માસ્મી ! ભગવાન કદી કોઈનું શોષણ કરે ખરો ??

–ભુપેન્દ્રસીંહ રાઓલ…