તમાકુ કેન્સલ કરવી છે કે કેન્સર કરવું છે?

તાજેતરમાં ભાજપના એહમદનગરના સાંસદ દિલીપ ગાંધીએ એવું નિવેદન કરી ખળભળાટ મચાવી દીધો કે તમાકુથી કોઈ પ્રતિકૂળ અસર થતી નથી. આની સામે એનસીપીના વડા શરદ પવારે પોતાનો દાખલો આપી કહ્યું કે એ વાત ખોટી છે અને તમાકુના ઉપયોગથી કેન્સર થાય છે તેનું હું પ્રત્યક્ષ ઉદાહરણ છું. હકીકતે તમાકુના વપરાશકારો, ચાહે તેઓ પાન-માવામાં તમાકુ તરીકે લેતા હોય, સિગારેટ કે બીડી ફૂંકવાની રીતે લેતા હોય તેમનો દાવો હોય છે કે જે લોકો સિગારેટ કે તમાકુવાળા પાન-માવા નથી ખાતા તેમને પણ કેન્સર થાય છે. તેઓ લાંબું જીવતા નથી. જ્યારે એવા ઘણા લોકો છે જે તમાકુ ખાતા હોવા છતાં, કે, સિગારેટ પીતા હોવા છતાં લાંબું જીવે છે. જોકે આવા દાવાનો કોઈ વૈજ્ઞાનિક આધાર નથી હોતો.

આ ઉપરાંત તમાકુ તરફીઓની એવી દલીલ પણ હોય છે કે તમાકુ ભોજન પચાવી દે છે. તેઓ દાખલા આપે છે કે લાડુ ખાનારા લોકો તમાકુ ખાતા જેથી તેમણે ઘણા બધા લાડુ ખાધા હોવા છતાં તેનું પાચન થઈ જતું. તો એક વર્ગ એવું પણ કહે છે કે તમાકુના કારણે તમારી વિચારસરણી ખીલે છે અને યુરોપમાં પહેલાં સામંતશાહી હતી પરંતુ સિગારેટ પીનારા, તમાકુ લેનારા લોકોએ ક્રાંતિ કરી અને લોકશાહી આવી, આથી યુરોપ અને અમેરિકા એવું ઈચ્છે છે કે કોઈની મુક્ત અને શાસનવિરોધી વિચારસરણી ન રહે. તેથી તેઓ તમાકુ પર પ્રતિબંધ મૂકવા માગે છે. તમાકુનું સૌથી વધુ ઉત્પાદન અને નિકાસ કરનારા દેશોમાં ભારતનો સમાવેશ થાય છે અને એ પણ હકીકત છે કે સરકારે તમાકુના ઉત્પાદન પર પ્રતિબંધ નથી મૂક્યો. અર્થાત્ જેનાથી મોત આવી શકે, કેન્સર જેવી જીવલેણ બીમારી થઈ શકે તેનું સેવન વિદેશના લોકો કરે તો સરકારને વાંધો નથી!  તમાકુ તરફીઓની એક દલીલ એવી પણ છે કે ખાંડથી ડાયાબિટીસ થઈ શકે છે તો શું ખાંડ પર પણ પ્રતિબંધ મૂકી દેશો? દારૂથી લીવર બગડે છે, કિડની પર અસર થાય છે તો દારૂ પર કેમ પ્રતિબંધ મૂકતા નથી? એવી ઘણી બધી દવાઓ છે જે વિદેશમાં પ્રતિબંધિત છે પરંતુ ભારતમાં ખુલ્લેઆમ વેચાય છે. આવી હાનિકારક દવાઓ પર કેમ ભારતમાં પ્રતિબંધ મૂકાતો નથી.

એક વાત એ પણ સત્ય છે કે તમાકુ અને સિગારેટના વપરાશને હતોત્સાહ કરવા માટે સરકાર, પછી તે ગમે તે પક્ષની હોય, દર વખતે અંદાજપત્રમાં તમાકુ અને સિગારેટના ભાવો વધારતી જ આવે છે, પરંતુ ગમે તેટલા ભાવ વધે તો પણ વ્યસનીઓ આ ખરાબ વ્યસન મૂકતા નથી, તેના કારણે તેમના ઘરના બજેટને ફેર પડે તો પણ.

આની સામે તમાકુથી મોટા પ્રમાણમાં આરોગ્યને હાનિ થાય છે તેમ કહેનારો વર્ગ પણ છે. તે અનેક સંશોધનો અને અનેક જીવિત, મૃત વ્યક્તિના દાખલા આપે છે. તાજેતરમાં સુનીતા તોમરનું નિધન થયું. કોણ હતી આ સુનીતા? મધ્યપ્રદેશના ભીંડના એક ટ્રક ડ્રાઇવરની પત્ની અને બે પુત્રોની માતા સુનીતા તોમર તમાકુ સામેની ઝુંબેશનો ચહેરો બની ગઈ હતી. એક વર્ષ પહેલાં કેન્દ્રીય મંત્રાલયના એક વિડિયો જેનું નામ સુનીતા હતું તે સુનીતા પર ફિલ્માવાયો હતો. ૩૦ સેકન્ડના આ વિડિયોમાં ધૂમ્ર વગરની તમાકુથી થતી હાનિ દર્શાવાઈ હતી. સુનીતાને પણ કેન્સર થયું હતું. મૃત્યુ પામતા પહેલાં તેણીએ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને દિલીપ ગાંધીના ઉક્ત નિવેદન સામે પત્ર લખ્યો હતો. તેણે લખ્યું હતું, “મારો ચહેરો જેવો હોવો જોઈએ તેવો નથી. લોકો મને મળતા કે મારી સાથે વાત કરતા ખચકાય છે.” તેણે લખ્યું કે દિલીપ ગાંધી જેવા ઉચ્ચ સ્થાને બિરાજમાન લોકો આવી બેજવાબદાર રીતે વર્ત્યા છે તેનાથી તે નિરાશ થઈ છે. આજે પણ આપણી ઘણી બધી પ્રજા તમાકુની આડ અસરથી અજાણ છે.

સુનીતાએ એક વર્ષ પહેલાં પણ વડા પ્રધાનને કાગળ લખ્યો હતો કે તમાકુ પર સમગ્ર દેશમાં પ્રતિબંધ મૂકી દેવામાં આવે. સુનીતા એવા કેન્સર દર્દીઓ પૈકીની હતી જે તેમના નિદાનના એક કે બે વર્ષમાં જ મૃત્યુ પામે છે, કારણકે તેમનું નિદાન મોડું થાય છે. સુનીતાને તમાકુ ચાવવાનું વ્યસન હતું અને તેનું ગયા વર્ષે જ હજુ નિદાન થયું હતું, પરંતુ તેનું કેન્સર ચોથા તબક્કામાં હોવાનું પુરવાર થયું હતું. તેણીએ રેડિયોથેરેપી લીધી હતી અને ચહેરા પર પ્લાસ્ટિક સર્જરી પણ કરાવી હતી. ટાટા મેમોરિયલ હૉસ્પિટલમાં બીજા દર્દીઓની દશા જોઈને તેણે ઉપરોક્ત વિડિયોમાં ભાગ લેવા તૈયારી બતાવી હતી. તેનું વજન ૧૨ કિલો ઘટી ગયું હતું.

સુનીતા તમાકુ વિરોધી અભિયાનનો ચહેરો બની તે અગાઉ મૂકેશ હરાણે ઓરલ કેન્સર સામેની ઝુંબેશનો ચહેરો બન્યો હતો. ૨૪ વર્ષનો આ યુવાન મહારાષ્ટ્રના ભૂસાવળનો વતની હતો. ગુટકાના વ્યસનના કારણે તે બોલી પણ શકતો નહોતો. તેણે સર્જરી કરાવતા પહેલાં પોતાની વાત રેકોર્ડ કરાવી હતી. જોકે તે પછી થોડા જ સમયમાં તેનું કરુણ મોત થયું હતું.

એક તરફ સરકાર વધુ મોટું ચિત્ર સિગારેટ અને તમાકુનાં ઉત્પાદનો પર મૂકવા વિચારી રહી છે તેવા જ સમયે સુનીતાના મોતે તમાકુના ઉત્પાદનોના વપરાશ સામે ગંભીર પ્રશ્નાર્થ સર્જી દીધો છે. ભારતની વાત કરીએ તો, ભારતમાં કેન્સરના જે દર્દીઓ છે તેમાંના ૪૦ ટકા દર્દીઓ તમાકુના કારણે કેન્સરગ્રસ્ત થયા હોય છે. તેમજ ભારતમાં જે ત્રણ કે પાંચ કેન્સરદર્દીઓનાં મૃત્યુ તમાકુના કારણે થાય છે. આમ છતાં ચોંકાવનારી વાત એ છે કે ૨૭.૫ કરોડ ભારતીયો તમાકુ લેનારા છે. તેઓ મુખ્યત્વે ધૂમ્ર વગરની તમાકુ લે છે. આમાં ૩૫ ટકા પુખ્ત વયના છે અને ૧૪.૧ ટકા લોકો બાળકો છે, જેમની સરેરાશ ઉંમર ૧૩-૧૫ વર્ષ છે.

આપણે ત્રણ રિપોર્ટના આધારે તમાકુથી થતા નુકસાનને દર્શાવી શકીએ. આ ત્રણ રિપોર્ટ છે: (૧) ભારતમાં તમાકુ નિયંત્રણનો અહેવાલ, ૨૦૦૪ (૨) બીડી ધૂમ્રપાન અને લોક આરોગ્ય, ૨૦૦૮ અને (૩) વૈશ્વિક પુખ્ત લોકોમાં તમાકુ અંગેનો સર્વે, ભારત, ૨૦૧૦. યાદ રહે, આ ત્રણેય રિપોર્ટ કોઈ એલ ફેલ કંપનીના કે એજન્સીના નથી, પરંતુ ભારત સરકારના પોતાના છે. આ ત્રણેય રિપોર્ટ તમાકુથી કેન્સર તેમજ તમાકુ સંબંધિત રોગો થાય છે તે વાતને અનુમોદન આપે છે.

દર રોજ ૫,૫૦૦ યુવાનો તમાકુ ખાવાનું અથવા ધૂમ્રપાન કરવાનું શરૂ કરે છે. ૨,૫૦૦ ભારતીયોના રોજ તમાકુ સંબંધિત રોગોથી મૃત્યુ થાય છે અને દર વર્ષે ૧૦ લાખ ભારતીયો તમાકુથી થતા રોગોથી મૃત્યુ પામે છે. આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયે ૨૦૧૪માં તમાકુ સંબંધિત રોગોના કારણે પડતા આર્થિક બોજા અંગે રિપોર્ટ તૈયાર કરાવ્યો હતો જે મુજબ, વર્ષ ૨૦૧૧માં ૩૫થી ૬૯ વર્ષના લોકો માટે તમામ રોગોમાંથી તમાકુના વપરાશ સંબંધિત આર્થિક બોજો રૂ. ૧ લાખ કરોડથી વધુ હતો. એની સામે તમામ તમાકુ ઉત્પાદનોમાંથી મળતી આવક તમાકુની અંદાજિત કિંમતના ૧૭ ટકા હતી.

માત્ર ભારત જ નહીં, વૈશ્વિક સ્તરે તમાકુનો ઉપયોગ ઘટાડવા વિચારણા અને ઝુંબેશો ચાલે છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (હૂ)ની તમાકુ નિયંત્રણ પર કાર્યમાળખા સભા (હૂ એફસીટીસી)માં તમાકુની માગ અને પૂરવઠો ઘટાડવા માટે મહત્ત્વની રણનીતિ ઘડાઈ હતી. ભારત સરકારે પણ આને માન્યતા આપી હતી. તેથી તમાકુ વિરોધીઓનું કહેવું છે કે સરકાર તમાકુની માગ અને પૂરવઠો ઘટાડવા માટે કાનૂની, પ્રશાસકીય અને નીતિગત પગલાં લેવા માટે કાનૂની રીતે બાધ્ય છે. આ હૂ એફસીટીસીએ તમાકુ ઉત્પાદનો પર મોટી ચિત્રાત્મક ચેતવણીઓ આપવા અનુરોધ કર્યો છે. ઉપરાંત ઉત્પાદનના પેકેટ પર આગળ અને પાછળ એમ બંને બાજુએ તે હોવાં જોઈએ તેમ પણ તે કહે છે.

હૂ એફસીટીસીની કલમ ૫.૩માં તમાકુથી લોક આરોગ્ય નીતિની સુરક્ષા માટે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા અને ભલામણો આપવામાં આવી છે. તેઓ તમાકુ ઉદ્યોગ દ્વારા આવી નીતિમાં હસ્તક્ષેપથી સુરક્ષિત રહેવા સરકારને કહે છે. ભારત સરકારે પણ તમાકુ ઉત્પાદનોનો વપરાશ ઘટાડવા માટે સિગારેટ અને અન્ય તમાકુ ઉત્પાદનો (જાહેરખબર પર પ્રતિબંધ અને ધંધાકીય તેમજ વાણિજ્ય ઉત્પાદન, પૂરવઠા અને વિતરણ પર નિયંત્રણો) અધિનિયમ (કોટ્પા) ૨૦૦૩ લાવેલો છે. ભારતમાં જાહેરમાં ધૂમ્રપાન પર પ્રતિબંધ મૂકાયો છે. આમ છતાં, ધૂમ્રપાન કરનારા બેધડક રીતે જાહેરમાં ધૂમ્રપાન કરતા હોય છે. આ રીતે જાહેરમાં ધૂમ્રપાન કરનારા કાયદા મુજબ તો દંડને પાત્ર  બને છે, પરંતુ લગભગ કોઈને દંડ કરાતો નથી. તમાકુ ખાનારા તો પોતાને જ નુકસાન કરે છે, પરંતુ ધૂમ્રપાન કરનારા તો આજુબાજુ રહેલા લોકોને પણ નુકસાન કરે છે. જોકે ધૂમ્રપાન નહીં કરનારા લોકોમાં પણ એટલી જાગૃતિ હજુ નથી આવી કે તેઓ તેમની આજુબાજુમાં ધૂમ્રપાન કરનારા લોકોને ધૂમ્રપાન કરતા બંધ કરે.

હવે તો હદ એ થઈ ગઈ છે કે ભારતમાં સ્ત્રીઓ, ખાસ કરીને કોલેજમાં ભણતી, નોકરી કરતી સ્ત્રીઓ ધૂમ્રપાન કરતી થઈ ગઈ છે. પોતે પુરુષ સમોવડી છે તેવું દેખાડવા કે કુછંદે ચડીને તે બિન્દાસ્ત ધૂમ્રપાન કરે છે, હુક્કા બારમાં જાય છે. પરંતુ આવી સ્ત્રીઓએ એ જાણી લેવું જોઈએ કે અમેરિકન અભ્યાસો પ્રમાણે, જે મહિલાઓ ધૂમ્રપાન કરે છે તેમને અન્ય મહિલાઓ કરતાં ફેફસાનું કેન્સર થવાની ૨૫.૭ ગણી વધુ શક્યતા રહેલી છે. જ્યારે પુરુષમાં જે લોકો ધૂમ્રપાન કરે છે તેમને અન્ય પુરુષો કરતાં ૨૫ ગણું જોખમ વધુ છે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની રવિવારની પૂર્તિમાં આ લેખ તા. ૧૨/૪/૧૫ના રોજ પ્રગટ થયો.)