સામાજીકતા વળગણ બને ત્યારે…
–યાસીન દલાલ
એક મીત્રને કોઈ કામસર ફોન કર્યો. એમનું નામ રમેશભાઈ ધારી લઈએ. સામે છેડેથી જવાબ મળ્યો કે નજીકના કોઈ સગાના લગ્નપ્રસંગે મુમ્બઈ ગયા છે. બે દીવસમાં આવી જશે. ત્રણેક દીવસ પછી ફરીથી ફોન કર્યો તો ફરીથી જવાબ મળ્યો કે બહારગામ ગયા છે. મુમ્બઈથી તો એ મીત્ર બે દીવસમાં આવી જવાના હતા. તો આવીને ફરી ક્યાં ઉપડી ગયા? પુછપરછ કરી. જવાબમાં જાણવા મળ્યું કે મુમ્બઈથી આવ્યા પછી એક સમ્બન્ધીનું અવસાન થયાના સમાચાર મળતાં એ પાલનપુર ગયા છે.
આવો અનુભવ મને, તમને સૌને અવારનવાર થાય છે. લોકો સતત કોઈ ને કોઈ સામાજીક કામ માટે ટ્રેઈન કે બસનો પ્રવાસ ખેડીને દુર દુર જાય છે. કોઈની સગાઈ હોય, લગ્ન હોય કે કોઈ માંદુ હોય તો ખબર કાઢવા પણ જવું પડે. હવે તો લોકો કોઈ સગાંસમ્બન્ધી કે મીત્રને ત્યાં ધાર્મીક કથાનો પ્રસંગ હોય તો પણ પ્રવાસ કરીને એમાં હાજરી પુરાવવા જતા હોય છે. પરીણામે ટ્રેઈન, બસમાં ચીક્કાર ગીરદી જામેલી રહે છે. પ્રવાસનું કારણ પુછીએ તો મોટા ભાગના જવાબો આવા જ મળે.
વાહનવ્યવહારમાં સાધનો વધ્યાં અને એ ઝડપી બન્યાં, એનો આ એક લાભ થયો છે કે લોકો આવાં સારાં-નરસાં કામે ઝડપથી અને સહેલાઈથી જઈ શકે છે. કોઈનાં સુખ-દુઃખમાં ભાગીદાર બની શકે છે. લગ્ન હોય, સગાઈ હોય કે મરણ હોય, એ પોતાની પ્રત્યક્ષ હાજરી વડે એમાં સામેલ થઈ શકે છે. પેલી વ્યક્તીને લાગે છે કે એના પ્રસંગમાં ઘણા લોકો એના ભાગીદાર છે. લગ્નપ્રસંગની ખુશાલીમાં પણ એ એકલા નથી અને સ્વજનના મૃત્યુથી લાગેલા આઘાતમાં પણ એકલા નથી. આ સધીયારો અને આ આશ્વાસન માનસીક રીતે માણસને હુંફ આપે છે અને ખાસ કરીને માઠા પ્રસંગના આઘાતને હળવો કરવામાં અગત્યનો ભાગ ભજવે છે.
પણ આવી સામાજીકતા એ માત્ર દેખાડો બની રહે, ક્રીયાકાંડ બની રહે અને એનો પણ અતીરેક થઈ જાય ત્યારે એ ઉપયોગી બનવાને બદલે બધાની મુશ્કેલીમાં વધારો કરનારી ક્રીયા બની જાય છે. આપણે હવે આ સામાજીકતાના અતીરેકના યુગમાં આવી પહોંચ્યા છીએ, જ્યાં દરરોજ હજારો લોકો આવા સામાજીક પ્રસંગોને નીમીત્ત બનાવીને પોતાનો સમય અને નાણાં બગાડે છે, એટલું જ નહીં, સામી વ્યક્તીને માટે પણ ભારે અગવડ અને મુશ્કેલી સર્જે છે અને સૌથી વધુ તો ગરીબ દેશની જાહેર વાહનવ્યવહાર સેવા ઉપર તો અતીશય ભારે બોજ એનાથી પડે છે.
એક કુટુમ્બમાં કોઈ વ્યક્તી માંદી પડી. માંદગી વધી એટલે એમને હૉસ્પીટલમાં દાખલ કરવા પડયા. કુટુંબ બહુ વીસ્તરેલું છે એટલે દીકરા, દીકરી, ભાઈઓ, કાકા, મામા, પીતરાઈ ભાઈ, બહેન એમ જાતજાતનાં સગાં અને સમ્બન્ધીઓની જાળ ફેલાયેલી છે અને એ બધાં જુદે જુદે સ્થળોએ પોતપોતાનાં નોકરી-ધંધામાં પડેલાં છે. એ બધા માંદગીની ખબર પડતાં જ દોડ્યાં આવે છે અને માંદી વ્યક્તી હૉસ્પીટલમાં જનરલ વોર્ડમાં હોય તો એમની સાથે બીજા અનેક દર્દીઓના ખાટલા હોય. એમાંથી પણ કેટલાક દર્દીઓને તો બીલકુલ શાન્તી અને આરામની જરુર હોય. પણ આ સગાંવહાલાં આવીને શોરબકોર કરે, વાતો કરે, પુછપરછ કરે એટલે બધાની શાન્તીમાં ખલેલ પડે. પેલા દર્દીની માંદગી ઘટવાને બદલે આવા ઘોંઘાટથી વધી પણ જાય. હૉસ્પીટલમાં ઠેર ઠેર શાન્તી જાળવવાની સુચના લખી હોય, પણ આ બધું ગાંઠે કોણ ? ઉપરથી હૉસ્પીટલમાં પણ આપણી કેટલીક કુટેવોનું પ્રદર્શન કરતા જાય અને લોબીમાં કે સીડી પર પાનની પીચકારીઓ મારી આવે કે બીડી-સીગારેટનાં ઠુંઠાં મુકતાં આવે. હૉસ્પીટલમાં હવે દર્દીઓને મળવા માટેનો સમય નીશ્ચીત કરી દીધો હોય છે. પણ આવી સુચનાઓનું પાલન કરવાની આપણે ત્યાં તો ટેવ જ નથી. પરીણામે ગમે ત્યારે, હૉસ્પીટલ પણ ગામના ચોરામાં ફેરવાઈ જાય છે. આપણી કોઈ પણ હૉસ્પીટલમાં જઈ ચડીએ તો દર્દી કરતાં એમના આ સ્નેહીઓનાં ટોળાં જ વધારે દેખાવાનાં !
આવી સામાજીકતાનું પ્રદર્શન ન કરવું હોય તો પણ આપણા સામાજીક નીયમો અને દેખાદેખી માણસને છોડતાં નથી. નાનકડા ગામમાંથી કોઈ માણસ શહેરની હૉસ્પીટલમાં દાખલ થયું હોય અને કોઈ નજીકના સમ્બન્ધી જોવા ન જાય તો તરત ગામમાં ટીકા થવા માંડે અને ‘નહીં જઈએ તો ગામલોકો વાતો કરશે’ એવી બીકથી પણ નાછુટકે ખબર પુછવા જવું પડે છે. વાસ્તવમાં દર્દીની સ્થીતી તો જે છે તે જ રહેવાની છે, એમાં કોઈના જોવા જવાથી કે ન જવાથી કોઈ તફાવત પડતો નથી. ક્યારેક તો હૃદયરોગનો હુમલો આવ્યો હોય તો દર્દીને ઘનીષ્ઠ કાળજી હેઠળ રાખવો પડે છે, જ્યાં અન્દર જવાની પણ કોઈને છુટ હોતી નથી. આમ, ઘણીવાર તો દર્દીને મળવાની કે જોવાની પણ તક મળે નહીં; પણ માત્ર ‘અમે પણ તબીયત જોવા આવ્યા હતા’ એવી નોંધણી કરાવવા જ લોકો હૉસ્પીટલમાં દોડી જતા હોય છે. બહારગામથી આવા પુછપરછ કરનારા આવે એટલે એમને ઘરમાં રાખવા પડે, જમાડવા પડે અને સાચવવા પડે. ઘરના લોકો એક તો દર્દીની સારવારમાં જ ઉજાગરા કરીને અને દોડાદોડીથી થાક્યા હોય, ત્યાં આ તબીયતની ખબર કાઢનારાઓ આવે એટલે એમની સેવામાં લાગવું પડે.
આવી સામાજીક દેખાદેખીનાં માઠાં પરીણામ અનેક પ્રકારે આવી શકે છે. એનાથી આપણી ઑફીસોમાં કાર્યક્ષમતા ઉપર પણ અસર થાય છે. કોઈ મોટી ઑફીસમાં પાંચસો-સાતસો કર્મચારીઓ કામ કરતા હોય, ત્યારે સ્વાભાવીકપણે અવારનવાર કોઈ ને કોઈ કર્મચારીના સગાં-સમ્બન્ધીના સારા-માઠા પ્રસંગો આવ્યા કરે. પરીણામે બીજા અનેક કર્મચારીઓ ઑફીસેથી વહેલા નીકળીને પેલા કર્મચારીને ઘેર પહોંચી જાય. ઘણા કર્મચારીઓ જતા હોય એટલે કોઈને ઑફીસના સમયમાં જવાની મરજી ન હોય તો પણ ઘસડાવું પડે. કોઈ ગુજરી જાય તો ઉઠમણામાં જવું પડે છે, કોઈ માંદુ હોય તો ખબર કાઢવા જવું પડે, કોઈને ત્યાં લગ્નપ્રસંગ હોય તો જમણવારમાં જવું પડે, ઘણીવાર તો લગ્નનો જમણવાર ચાલુ દીવસોએ બપોરના સમયે હોય તો સંખ્યાબંધ કર્મચારીઓ અડધો દીવસ ગાપચી મારીને છેક બપોરે ઑફીસમાં હાજર થાય ! સામાજીક પ્રસંગના નામે કોઈને કંઈ કહી શકાય પણ નહીં. ઘણા કર્મચારીઓ સતત મોડા આવતા હોય, એમને કારણ પુછો તો જવાબ મળે કે ઘરે મહેમાન આવ્યા છે !
કોઈ સમ્બન્ધીનું અવસાન થાય એટલે દુરદુરથી લોકો દીલસોજી વ્યક્ત કરવા માટે જાય છે. આવી દીલસોજીની અભીવ્યક્તી તો થોડી મીનીટોમાં પુરી થઈ જાય છે; પણ એટલા ક્રીયાકાંડ માટે લોકો મુમ્બઈથી કલકત્તા જાય કે રાજકોટથી પાલનપુર જેવાં સ્થાને નીકળી જાય અને પાંચસો-સાતસોનું ખર્ચ થાય એ વધારામાં. આના કરતા દીલસોજીનો એક પત્ર લખી નાખ્યો હોય કે ટેલીફોન કરી દીધો હોય તો ચાલી શકે. પણ આપણી કહેવાતી સામાજીકતા એનાથી સંતોષ પામતી નથી.
આપણા લોકો ઈંગ્લેન્ડ-અમેરીકા જાય ત્યારે ત્યાંના જીવન વીશે એક મોટી ફરીયાદ એ કરતા હોય છે કે ત્યાં ‘સોશીયલ લાઈફ’ નથી. પરીણામે માણસ એકલો પડી જાય છે. ઘણા તો કહે છે કે ત્યાં લોકો સ્વાર્થી છે, ભૌતીકવાદી છે, બધા પોતપોતાના ધંધામાં જ રચ્યાપચ્યા હોય છે, કોઈ કોઈનો ભાવ પુછતું નથી વગેરે… પણ વાસ્તવમાં જોવા જઈએ તો ત્યાંની પ્રજા સામાજીકતાના નામે ચાલતાં આવાં કૃત્રીમ પ્રદર્શનોથી મુક્ત બની છે અને પ્રગતી, વીકાસ તથા કાર્યક્ષમતાને જ એમણે ટોચની અગ્રતા આપી છે. એટલે ત્યાં લોકો ઑફીસ, નોકરી કે ધંધાના ભોગે સામાજીક લાગણીનું પ્રદર્શન કરવા દોડી જતા નથી.
ઈંગ્લેન્ડમાં લાખો ગુજરાતીઓ રહે છે. ત્યાં જઈ આવેલા લોકોને ખ્યાલ હશે કે લંડનમાં કોઈનું અવસાન થાય તો અવસાન ગમે તે દીવસે થાય પણ એના મૃતદેહને આધુનીક ટૅકનીકથી ત્રણ-ચાર દીવસ સાચવી રાખવામાં આવે અને પછી શની-રવી દરમીયાન અન્તીમ સંસ્કાર કરવામાં આવે છે. પશ્ચીમની પ્રજામાં દુરદુરનાં સગાંવહાલાં ક્યાં છે, શું કરે છે એની પણ ઘણા લોકોને ખબર હોતી નથી. અલબત્ત, એ લોકો પણ ક્યારેક અન્તીમ છેડે પહોંચી જતા હશે અને માનવીય સમ્બન્ધોની બાબતમાં અતીરેક પણ કરતા હશે; પણ આપણી સામાજીકતા તો હવે લગભગ લાગણીવેડા અને વેવલાવેડાની હદે પહોંચી ગઈ છે, એમ જ સ્વીકારવું પડે.
આપણા લગ્નપ્રસંગોની જ વાત કરીએ. અગાઉ બસો-પાંચસોની હાજરીમાં લગ્ન થતાં, એને સ્થાને હવે લગ્નસમારંભોમાં હજારો લોકોની ભીડ ઉમટે છે. એમાં પણ આપણે પરમ્પરાવાદી પ્રજા એટલે શુભમુહુર્ત જોઈને જ લગ્ન કરીએ; પરીણામે અમુક ચોક્કસ દીવસોમાં તો એક જ શહેરમાં સેંકડો લગ્ન પ્રસંગો ઉજવાય. ક્યાંય લગ્ન માટેના હૉલ કે વાડી મળે નહીં. ટ્રેઈન કે બસમાં ટીકીટ મળે નહીં. એક દીવસે ક્યારેક આઠ-દસ કંકોતરી એક સાથે મળે. સમ્બન્ધ સાચવવા માટે બધે હાજરી આપવી પડે, એટલે એક પ્રકારનો મીથ્યા ક્રીયાકાંડ જ બની રહે. એક જ મોટા પાર્ટી પ્લોટમાં ઘણીવાર એક સાથે ચાર-પાંચ લગ્નો ઉજવાતાં હોય. આટલા બધા લોકો એકસાથે એકઠા થાય એટલે ટ્રાફીક જામ થાય, પેટ્રોલ-ડીઝલનો વ્યય થાય. અનાજની તંગીવાળા દેશનાં અનાજ, તેલ, ઘીનો વેડફાટ થાય, એના કરતાં સાદાઈથી, અત્યન્ત નીકટનાં ૨૫-૫૦ લોકોની હાજરીમાં લગ્ન આટોપાય તો આખા દેશની ઉર્જા, નાણાં અને સમય બચે.
સામાજીકતા એ મનુષ્ય સંસ્કૃતી અને સભ્યતાનું લક્ષણ છે. માણસ એ સમાજનું જ અંગ છે, ઘટક છે. માણસ ઈચ્છે તો પણ સમાજને છોડી શકતો નથી. પણ સામાજીકતા જ્યારે વળગણ બને છે અને મીથ્યા ક્રીયાકાંડમાં સરી પડે છે ત્યારે એ એક ત્રાસ બની જાય છે. માણસ એકલતા અને અટુલાપણું ન અનુભવે એટલે સમાજની રચના થઈ છે; પણ સમાજ ટોળું બનીને વ્યક્તીને સતત ઘેરીને બેસી જાય તો વ્યક્તીની વ્યક્તીમત્તા જ નહીં; એનું અંગત વીશ્વ, એની પોતાની આગવી દુનીયા એ ગુમાવી બેસે છે. સમાજ વ્યક્તી પર સવાર થઈ જાય ત્યારે વ્યક્તી એના બોજ હેઠળ કચડાઈ જ જાય.
–યાસીન દલાલ
