સ્વર્ગ આકાશમાં નહીં; ધરતી પર જ છે –રમણ પાઠક (વાચસ્પતી)

સ્વર્ગ આકાશમાં નહીં; ધરતી પર જ છે

–રમણ પાઠક (વાચસ્પતી)

ન સ્વર્ગો નાપવર્ગો વા નૈવાત્મા પારલૌકીક:

–ચાર્વાક

ધર્મ, જે સામાન્ય રીતે પ્રેમ, કરુણા, સહાનુભુતી, ભાતૃભાવ જેવા માનવીય ગુણો પ્રબોધે છે, એને બદલે જો તે નફરત, ઘૃણા, તીરસ્કાર અને વેર ફેલાવતો હોય તો, દરેકે સચેત થઈ જવું જોઈએ. હીન્દુ ધર્મમાં જ સ્વામી વીવેકાનન્દ, સ્વામીશ્રી દયાનન્દ સરસ્વતી, કબીર, ગૌતમ બુદ્ધ કે ઈશ્વરચન્દ્ર વીદ્યાસાગર જેવી વીભુતીઓ અને દાર્શનીકોએ કર્મકાંડ, મુર્તીપુજા આદીનું ખંડન કર્યું જ છે. અને માનવગૌરવની પ્રતીષ્ઠા કરી છે. આ દેશમાં ગરીબી, આર્થીક અસમાનતા, શોષણ, અનારોગ્ય, અન્ધશ્રદ્ધા, વહેમો અને રુઢીજડતા સદીઓથી પ્રવર્તમાન છે. આપણે જીવનનાં ઈતર ક્ષેત્રોમાં પરીવર્તનો સહેલાઈથી સ્વીકારી લીધાં છે. પરન્તુ ધર્મ કે ધર્મગ્રંથો દ્વારા અપાયેલાં ઉપદેશ – માન્યતાઓમાં પરીવર્તન કરવા આપણે લેશમાત્ર તૈયાર થતા નથી. વાસ્તવમાં, હજારો વર્ષ અગાઉ તત્કાલીન રાજકીય, સામાજીક કે ધાર્મીક પરીપ્રેક્ષ્યમાં લખાયેલા ગ્રંથો કે એની આચારસંહીતા વર્તમાન સંજોગોમાં કેટલા સુસંગત તથા ઉપયોગી ? એ પ્રશ્ન તપાસવાની તાતી જરુર છે.

–અશ્વીન ન. કારીયા (‘સ્વર્ગ–નરકની માન્યતાઓ’ પુસ્તકમાંથી)

આપણા પુર્વજ ઋષીમુનીઓ મહાજ્ઞાની હતા, અને આજના વીજ્ઞાનની તમામ સીદ્ધીઓ તથા શોધો હજારો વર્ષો પુર્વે તેઓ કરી જ ચુક્યા હતા, જેનો અણસાર અથવા આછા કે સુચીતાર્થરુપ પુરાવા આપણા ધર્મગ્રંથોમાંથી મળે જ છે.

–એવા એવા દાવા… કેટલાક પ્રાચીનતાપ્રેમી ધર્મનીષ્ઠો યા સાધુસંતો અને ધર્માચાર્યો કરે છે, ત્યારે મને એક વીચાર આવે છે કે મહાસાગરમાં બેચાર ઘડા પાણી ઉમેરવાથી લાભ જ શો ? હીન્દુ ધર્મ અર્થાત્ પ્રાચીન આર્યધર્મ મહાન છે, અતીમહાન છે જ. એના ધર્મગ્રંથો, વેદો કે ઉપનીષદો અને પુરાણોમાં જે ઉંચું અને ઉંડું ચીન્તન છે, માનવતાનો સદુપદેશ છે, જીવન વીશેની ભવ્ય કલ્પનાઓ છે, ‘દ્યૌ: શાંતી: અંતરીક્ષં શાંતી: વનસ્પતય: શાંતી, સર્વ શાંતી:’ અથવા તો ‘અત્રૈવ વીશ્વં ભવતી એકનીડમ્’ કે પછી ‘શુની ચ એવ, શ્વપાકે ચ પંડીતા: સમદર્શીન:’ – એવી એવી ભાવનાઓ, માનવસમાજ માટે અતીમુલ્યવાન તથા પ્રેરક એવા એવા સનાતન સદબોધ આ જ ધર્મે આપેલાં છે, જો કે એ જ ધર્મ વર્ણવ્યવસ્થા, ઉંચનીચના તીવ્ર ભેદભાવ તથા અસ્પૃશ્યતાય પ્રવર્તાવ્યાં છે, એ ધર્મશાસ્ત્રમાં વીજ્ઞાનનાં સત્યો ન હોય, તોય એથી શો ફરક પડે છે ? વર્તમાન માનવીની અપેક્ષાએ આપણા પુર્વજો ઘણા અજ્ઞાન હતા, ખાસ કરીને ભૌતીક વીજ્ઞાનોમાં, એ હકીકત સ્વીકારી લેવાથી, આપણા મહાન પુર્વજોનાં કાર્યોની કે એક ભવ્ય સંસ્કૃતી તથા સમાજની મહાનતામાં લેશમાત્ર ઉણપ આવતી નથી, એમ મારું નમ્રપણે માનવું છે.

દા.ત., માનવસર્જીત પ્રથમ ઉપગ્રહ ઋષી વીશ્વામીત્રે ચઢાવ્યો હતો, અથવા પ્રથમ પ્લાસ્ટીક સર્જરી ભગવાન શંકરે કરી, ગણપતીજીના ધડ પર હાથીનું માથું બેસાડી આપ્યું હતું – એવી એવી માન્યતાઓ સેવવી યા પ્રચારવી એ અનાવશ્યક એવો હાસ્યાસ્પદ પુરુષાર્થ છે. ગણપતીદેવની પ્લાસ્ટીક સર્જરી વીશે આપણા જાણીતા ગઝલકાર, હાસ્યકાર અને વીચારક શ્રી. રતીલાલ–અનીલે કટાક્ષમય વીવરણ આપ્યું છે: કોઈ અંગ કપાય યા અન્યનું જોડાણ થાય, ત્યારે બ્લડ ગ્રુપ માણસના લોહી સાથે બરાબર મળતું આવે, એવું ‘કોસ્મોપોલીટીન’ હોય છે કે નહીં, એ તો મને ખબર નથી… વળી હાથીના મસ્તકનાં અંગોપાંગો માનવભાષા કેવી રીતે બોલી શક્યાં હશે ? એય એક પ્રશ્ન છે. દેવોના વૈદ્ય અશ્વીનીકુમારે ચોક્કસ વીદ્યા જાણી લેવા માટે કોઈ ઋષીનું મસ્તક કાપીને એને ઘોડાનું માથું ચોટાડ્યું, એ પછી એ અશ્વ મસ્તક પેલી દીવ્ય વીદ્યા માનવવાણીમાં બોલી ગયું, તો પ્રશ્ન એ રહે છે કે કોઈ માનવેતર પ્રાણીના દા.ત., બકરાના ધડ પર માનવમસ્તક ફીટ કરી દેવામાં આવે તો શું થાય ? ઈત્યાદી.

સત્ય હકીકત તો એ જ કે આવી બધી વાતો સત્ય – આધારીત નહીં; પરન્તુ માનવમનની ધર્માભીમાની મનગમતી કલ્પનાલીલા જ છે. તે જ રીતે, આપણા પુર્વજોએ આવી કપોળકલ્પનાઓ કરી, એની પાછળનું મુખ્ય કારણ એ જ કે જીજ્ઞાસા તીવ્ર હતી, ઈચ્છાઓ, આવશ્યકતાઓ અને અનીવાર્યતાઓ પણ ઉત્કટ હતી; પરન્તુ સત્ય પામવું એટલું સરળ નહોતું. એટલે એ પુર્વપેઢીઓએ અવનવીન અને અદ્ભુત કલ્પનાઓમાં રાચીને સંતોષ લેવો રહે એ સ્વાભાવીક લેખાય. આપણા પુર્વજોના વીરાટ જ્ઞાનરાશી વીશે મેં અગાઉ આ વીભાગમાં લખ્યું જ છે; પરન્તુ જ્ઞાનનાં એ સર્વ ક્ષેત્રો ઐહીક તથા માનવસાધ્ય હતાં. નરી આંખે જોઈ શકાય એવાં અને ઈન્દ્રીયગોચર હતાં, તે કરતાં અનેક ગણાં વધુ તો ‘આધ્યાત્મીક હતાં, જે શંકાસ્પદ લેખાય.’ બીજી બાજુ, આજે છે એવાં અટપટાં અનેકવીધ વૈજ્ઞાનીક સાધનોના અભાવે, આપણા પુર્વજો કેટલાંક સુક્ષ્મતમ અથવા તો વીરાટ સત્યો પામી શકેલા નહીં, એ સમજી શકાય અને સ્વીકારી શકાય એવી હકીકત છે. દા.ત., બેક્ટેરીયા કે વાયરસ અથવા તો ક્વાસાર, પલ્સાર અને બ્લેક હૉલ જેવી વસ્તુઓ કે ઘટનાઓ પારખી શકવા તેઓ શક્તીમાન નહોતા. બીજી બાજુ, સાહીત્ય, ચીત્રકલા, સંગીત, નાટ્યકલા, નૃત્યકલા, યંત્રવીદ્યા, બાણવીદ્યા, આયુર્વેદ, ભાષાવીજ્ઞાન વગેરે… વગેરે અનેકાનેક વીદ્યાશાસ્ત્રો તેઓએ વીકસાવ્યાં હતાં. છતાં પાણી એ ઓક્સીજન અને હાઈડ્રોજનનું સંયોજન છે, અથવા તો E=mc²ના સમીકરણની તેઓને લેશમાત્ર જાણ નહોતી. અને એમાં કશી નાનમ માનવાને પણ કારણ નથી. માનવજીવનની વ્યવસ્થા અને એના ધ્યેયો સન્દર્ભે એ પુર્વજો કેટલીક ઉત્તમોત્તમ વીભાવનાઓ અવશ્ય સેવતા હતા; એય તેઓની મહાનતા જ છે. આટલી પ્રાસ્તાવીક ચર્ચા તો અત્રે મેં એટલા માટે કરી કે આ લેખમાં હું ડો. અશ્વીન કારીયા લીખીત ‘સ્વર્ગ–નરકની માન્યતાઓ’ – પુસ્તકનો કેટલોક રસપ્રદ પરીચય કરાવવા પ્રવૃત્ત થયો છું. પ્રારંભે જ કહી દઉં કે સ્વર્ગ અને નરક જેવાં સ્થાનો હોવાની કલ્પના લગભગ તમામ ધર્મોમાં પ્રવર્તમાન છે, આવી માન્યતા સદંતર નીરાધાર છે; પરન્તુ એવી કલ્પનાના મુળમાં માણસની એ તીવ્ર જીજ્ઞાસા રહેલી છે કે મૃત્યુ બાદ શું હશે ?ઉપરાંત, સારાં–નરસાં કર્મોનો બદલો જો આ સંસારમાં ન મળતો હોય તો પછી તે ક્યાં મળે અને શું મળે ? જવાબમાં, માનવીએ કલ્પના કરી કે સારાં કર્મોના, પુણ્યના બદલામાં સ્વર્ગ મળે, જ્યાં બધું જ ઉત્તમ, સુખમય અને આનન્દમય છે, દેવોનું એ નીવાસસ્થાન છે, જ્યાં દુ:ખ નથી, ભુખ નથી, ત્રાસ નથી. એથી ઉલટું ત્યાં આનન્દ–આનન્દ અને મોજમસ્તી છે, ઘી–દુધની નદીઓ વહે છે, અપ્સરાઓનાં નાચગાન ચાલે છે, સુરાપાન છે, મીષ્ટાન્ન છે વગેરે… વગેરે. બીજી બાજુ, પાપના બદલામાં જે નરકની સજા થાય છે, ત્યાં બધું સ્વર્ગથી ઉલટું જ છે : ત્રાસ છે, દમન છે, પીડા છે, મારફાડ છે, આગ અને ઉકળતા તેલની સજાઓ છે, માર્ગે મલીન અને ગંધાતી એવી લોહીપરુની નદી વૈતરણી છે, ત્યાં રાક્ષસો, પીશાચો, યમદુતો વગેરે અત્યન્ત ક્રુર તત્ત્વો જીવાત્માને ઘોર પીડા આપે છે ઈત્યાદી (પૃષ્ઠ–03).

ખગોળના સત્ય જ્ઞાનના અભાવે, આપણા પુર્વજોએ પૃથ્વીપીંડની ઉપર–નીચેના વીશ્વ વીશે કેવી કેવી કલ્પનાઓ દોડાવી છે એ જાણવું ખુબ–રસપ્રદ નીવડે તેવું છે. ડૉ. કારીયા લખે છે : ‘પ્રાચીન આર્ય–હીન્દુ ધર્મ મુજબ, પૃથ્વીની ઉપર તથા નીચે એમ સાત–સાત લોક છે, જેને અનુક્રમે સ્વર્ગલોક અને પાતાળલોક કહેવામાં આવે છે : સાત સ્વર્ગ: ભુર, ભુવ: સ્વ: મહ:, જન: તપ: અને સત્યલોક. જ્યારે નીચેનાં પાતાળો છે : અતલ, વીતલ, સુતલ, રસાતલ, તલાતલ, મહાતલ અને પાતાલ… નરકનું ભૌગોલીક સ્થાન પાતાલની નીચે, ગર્ભોદક નામક પાણીની ઉપર આવેલું છે, જેનો વીસ્તાર ત્રીસ હજાર યોજનનો જણાવાય છે. પુરાણો અનુસાર નરકની સંખ્યા અઠ્ઠાવીસ છે.’ આ નરકોની પુરી યાદી માટે જીજ્ઞાસુએ મુળ પુસ્તક જોવું (પૃષ્ઠ–05).

આર્ય–હીન્દુ ધર્મની જેમ જ અન્ય ધર્મોમાં પણ સ્વર્ગ–નરકની કલ્પનાઓ છે જ; પરન્તુ એ પરસ્પરવીરોધી છે. બૌદ્ધધર્મના નરકના ભેદ દસ જ, જ્યારે ખ્રીસ્તી, પારસી– જરથોસ્તી અને ઈસ્લામમાં સ્વર્ગ–નરક વીશેના ખ્યાલો બીજા ધર્મના તદ્વીષયક ખ્યાલો સાથે પુરેપુરા મળતા આવતા નથી. હવે સત્યનો એ અફર નીયમ છે કે તે ‘એકમેવાદ્વીતીયમ્’ જ હોય. સત્યદર્શનમાં પરસ્પર વીરોધ સંભવી શકે નહીં. તદનુસાર સ્વર્ગ–નરકનો ખ્યાલ કેવળ કપોળકલ્પના જ સીદ્ધ થાય છે (પૃષ્ઠ–11).

આજે તો માનવસર્જીત અવકાશયાનોએ દુરસુદુરના બ્રહ્માંડનેય આંબવા માંડ્યું છે, જ્યારે શક્તીશાળી ટેલીસ્કોપોએ અબજોનાં અબજો જેટલાં તારાવીશ્વોની પ્રત્યક્ષ ભાળ મેળવી આપી છે. છતાં અદ્યાપી ક્યાંય સ્વર્ગલોક, દેવલોક, સત્યલોક અથવા રસાતાલ કે પાતાલ, રૌરવ યા વીરાસન જેવા નરકધામો કાંઈ કહેતા કાંઈ જોવા મળ્યું નથી, એવા કોઈ અસ્તીત્વનો અણસાર સુધ્ધાં પ્રાપ્ત થયો નથી. મતલબ કે એવાં કોઈ સ્થાનો છે નહીં, યા હતા પણ નહીં. એ સર્વ આપણા જીજ્ઞાસુ પુર્વજોની મનગમતી તેમ જ કાવ્યમય કલ્પનાઓ હતી, ઉપરાંત લોકને સન્માર્ગે પ્રેરવાનું સાધન પણ એ હતી.

જો કે શ્રી. યશવંત મહેતા લખે છે એ પણ એટલું જ સાચું છે કે, ‘અજ્ઞાનના એજન્ટ એવા વીવીધ ધર્મોએ આ ભ્રામક માન્યતાઓના પાયા પર કેવા કેવા ખ્યાલોની સૃષ્ટી રચી…! ધર્મવાળાઓ ચીંધે તેમ, એ લોકોની સમૃદ્ધી વધારતી ક્રીયાઓ કરો, તો ‘સ્વર્ગ’ મળે એવી લાલચ તેમ જ, જો એ લોકને ન રુચતી રીતે વર્તો અથવા એમનાં પેટ ના ભરો; તો ‘નરક’માં યાતના સહેવી પડે એવો ભય– આમ લાલચ અને ભય એ બે જ તમામ ધર્મોના પાયા છે.’  

ડૉ. કારીયાએ આ પુસ્તીકામાં આવી બધી માન્યતાઓનું મુળ સુપેરે શોધી આપ્યું છે. (શ્રી. યશવંત મહેતાએ પુસ્તકના છેલ્લા ટાઈટલ પર લખેલ ‘આવકાર્ય અભ્યાસ’માંથી સાભાર..) એ ઉપરાંત, પ્રાસ્તાવીક કથનમાં,શ્રી. રમેશ સવાણી તથા શ્રી. ઈન્દુકુમાર જાની લખે છે : આપણે ત્યાં તો ‘લોકાયતદર્શન’ના પ્રસીદ્ધ ‘આચાર્ય ચાર્વાક’ના જમાનાથી જ સ્વર્ગ અને નરકની માન્યતાનું ખંડન થતું જ રહ્યું છે… ન્યાયમુર્તી ચન્દ્રશેખર ધર્માધીકારીએ કહેલી એક વાત યાદ આવે છે કે, ‘જે સ્થળે કશીય મહેનત વગર બધી સુખસગવડો મળે, સુન્દર અપ્સરાઓ તહેનાતમાં હોય, તો એને તો હરામખોરોનો અડ્ડો જ કહેવો કે બીજું કાંઈ ?’ (પ્રકાશક :અશ્વીની આર્ટ પ્રા. લી., સેન્ટર પોઈન્ટ, બસ સ્ટેશન સામે, ગોધરા – 389001)

ભરતવાક્ય

… સ્વર્ગ નથી, ભગવાન નથી, આ ધરતી પર જ સ્વર્ગ છે, સજ્જન વ્યક્તી દેવતા છે, સત્સંગ સ્વર્ગ છે માટે આ ધરતીને જ સ્વર્ગ બનાવી લો ! આકાશમાં કોઈ સ્વર્ગ નથી. માણસ સાથે આદર અને પ્રેમપુર્વક વર્તાવ કરો, દરેકમાં દેવતાનું રુપ નીહાળો, તો સર્વ સ્થળ સ્વર્ગ જ પ્રતીત થશે.  –કબીર

–રમણ પાઠક (વાચસ્પતી)

ઝરમર વરસ રે તું ઝરમર વરસ રે

ઝરમર વરસ રે તું ઝરમર વરસ રે

Posted on 30/07/2016by રીતેશ મોકાસણા

ઝરમર વરસ રે તું ઝરમર વરસ રે

ઝરમર વરસ રે તું ઝરમર વરસ રે

લળી લળી ને વનરાયું ય ઝૂલે  રે

કચ કચ કરતા કાગડા ય ચૂપ રે

ધરા ધરણી સાદ કરી પોકારે રે

ઝરમર વરસ રે તું ઝરમર વરસ રે

મનભરી તારા રૂડા ગીતડાં ગાયા

તન તરબોળી આજ દીધી રે કાયા

રાખીશ ના કોરા પલાળ જ્યા જોયા

ઝરમર વરસ રે તું ઝરમર વરસ રે

કોઈના ભેદ નથી તારે ભાંગવા રે

કાળા વાલા ય હવે બહુ થયા રે

આડો ને અવળો મેઘ તું વરસ રે

ઝરમર વરસ રે તું ઝરમર વરસ રે

અન્યાયની લાગણી: દલિત-સવર્ણ, સ્ત્રી-પુરુષ, મધ્યમ-શ્રીમંત, શ્વેત-અશ્વેત….

હમણાં ઉનાનું સમઢિયાળા દેશભરમાં જાણીતું થઈ ગયું. ત્યાં નિર્દોષ લોકો પર જે અત્યાચાર થયો તે કોઈ રીતે ક્ષમાને પાત્ર નથી. અહીં મેં જાણી જોઈને દલિત શબ્દ નથી વાપર્યો કારણકે આવી ઘટના કોઈની પણ સાથે બને ચાહે તે દલિત હોય કે મુસ્લિમ, તે ટીકાને પાત્ર જ છે. મેં આ ઘટના બની તેના થોડા જ દિવસોમાં આ વિષય પર ‘ગુજરાત કેમ સળગી રહ્યું છે’ તેના પર બ્લૉગપૉસ્ટ લખી હતી. (http://bit.ly/2asQSjj) તેમાં આ વિષય આવરી લીધો હતો. એટલે તેની વાત નથી કરવી પણ અહીં વાત કરવી છે અન્યાયની. અન્યાયની ભાવના વધતા-ઓછા અંશે અનેક વિવિધ વર્ગમાં છે. કથિત દલિત-કથિત સવર્ણ, સ્ત્રી-પુરુષ, મુસ્લિમ-હિન્દુ, મધ્યમ-ધનવાન વર્ગ, કર્મચારી-બોસ, ગ્રાહક-વેપારી, પોલીસ, વહીવટી કર્મચારી (બ્યુરોક્રેટ)-રાજકારણી, શ્વેત-અશ્વેત.

આ ૧૫મીએ સ્વતંત્રતા મળ્યાને આ ૬૯ વર્ષ પૂરાં થશે. ૬૯ વર્ષેય દલિતોની સ્થિતિ ખૂબ ખરાબ છે, તેમાં કોઈ બેમત નથી જ. આજેય તેમને ઘણી જગ્યાએ કૂવાથી માંડીને સ્મશાન સુધી અનેક રીતે સામાજિક અન્યાય સહન કરવો પડી રહ્યો છે. તેમની સામાજિક-શૈક્ષણિક સ્થિતિમાં પણ હજુ ખાસ ફેર પડ્યો નથી. આર્થિક સ્થિતિ પણ સારી નથી જ. ઉત્તર પ્રદેશ, બિહારમાં તેમને અન્ય જગ્યાએ પેશાબ કરવા માટે પેશાબ પીવડાવવામાં આવે છે.

સાથે એ પણ વાત એટલી જ મહત્ત્વની છે કે દલિતોને થતા અન્યાયની લાગણી માત્ર દલિતોમાં જ નથી પ્રવર્તતી, કથિત સવર્ણ ગણાતી જ્ઞાતિઓમાં ઘણા લોકો પણ સમાન સંવેદના ધરાવે છે-દલિતો જેટલી જ પીડા અનુભવે છે. ઇતિહાસ જોવામાં આવે તો દલિતો માટે લડત આપનારાઓમાં નરસિંહ મહેતા, મહાત્મા ગાંધી સહિત અનેક આગેવાનો આ કથિત સવર્ણ જ્ઞાતિના હતા અને છે. આ માટે તેમણે ભારે વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. દલિતો માટે એટ્રોસિટીનો કાયદો છે. હજુ ૨૩ એપ્રિલ ૨૦૧૬ના રોજ મોદી સરકારે ઝડપી ન્યાય માટે શેડ્યુલ્ડ કાસ્ટ્સ એન્ડ શેડ્યૂલ્ડ ટ્રાઇબ્સ (પ્રીવેન્શન્સ ઑફ ઍટ્રોસિટીઝ) ઍક્ટ કાયદો સુધાર્યો છે. આ કાયદા અન્વયે, દલિતો અને આદિવાસીઓને અત્યાચારોમાંથી બચાવવા મજબૂત જોગવાઈઓ કરાઈ છે. કાયદાની વધુ વિગતોમાં નથી પડતા. આ જ રીતે દલિતો અને આદિવાસીઓને શિક્ષણમાં અને સરકારી નોકરીમાં અનામતની જોગવાઈ છે. અનામતની જોગવાઈ મૂળ દાખલ કરી હતી બ્રિટનના વડા પ્રધાન રામસે મેકડોનાલ્ડે. જૂન ૧૯૩૨માં. આની સામે ગાંધીજીએ સત્યાગ્રહ કર્યો હતો. તે પછી ભારત સ્વતંત્ર થયું અને તે પછી અનામતની જોગવાઈ ચાલુ જ રહી છે અને તેમાં બીજી જ્ઞાતિઓનો ઉમેરો પણ થતો ગયો છે. દલિતોની આર્થિક સ્થિતિ ઘણી સુધરી છે. પરંતુ સામાજિક રીતે હજુ પણ દલિતો સામે ઘૃણાની માનસિકતા પ્રવર્તી રહી છે. ગાંધીજી માનતા હતા કે શિક્ષણ અને મંદિર વગેરેમાં પ્રવેશ દ્વારા તેમજ લોકસંસ્કાર, લોકશિક્ષણ, લોકજાગૃતિ દ્વારા જ આ સામાજિક અન્યાય દૂર કરી શકાશે.

પરંતુ એ વાત પણ સ્વીકારવી પડશે કે પહેલાંની સ્થિતિની સરખામણીએ ઘણી હદે દલિતોની સ્થિતિ સુધરી છે. જોકે કેટલીક કહેવાતી દલિત તરફી સંસ્થાઓ દ્વારા સતત વિષવમન કરીને આ ઘાને રુઝવવાના બદલે તેને સતત ખોતરવામાં આવે છે તેના કારણે પરિસ્થિતિ વણસી રહી છે. હમણાં એક સમાચારપત્રમાં લખાયું કે દારૂના અડ્ડા પર પોલીસની રેડમાં એક દલિતનું મૃત્યુ. કારગિલનું યુદ્ધ લડનાર સૈનિકને જમીન મેળવવા સરકારી તંત્ર ધક્કા ખવડાવે છે. આમાં કોઈ જાતિ વિશેષ હોવાથી આવું થતું નથી. દરેક જાતિના લોકોને અનુભવ છે કે સરકારી તંત્રમાં ધક્કા ખાવા પડે છે, પણ સૈનિકની જાતિ ગણાવવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. આવું થશે તો તે દલિતો માટે જ નુકસાનકારક બની રહેશે. પણ ગુજરાત અને રાષ્ટ્રમાં ઉના મુદ્દે વ્યાપક સાચા આક્રોશની આગમાં ઘી હોમવાના પ્રયાસ થઈ રહ્યા છે તે ચોક્કસ દેખાઈ આવે છે.

ગયા ઑગસ્ટમાં જ્યારે પાટીદાર અનામત આંદોલન ચરમસીમાએ હતું ત્યારે પાટીદારો સહિત કથિત સવર્ણોમાં અન્યાયની લાગણી પૂરજોશમાં હતી. પહેલાંય હતી અને અત્યારેય વત્તા ઓછા અંશે છે. એ વખતે સંદેશાઓ વહેતા હતા કે દલિતોને ૪૫ ટકાએ અનામત પર મેડિકલ-એન્જિનિયરિંગમાં પ્રવેશ મળી જાય છે. અનામતમાં દલિત અને આદિવાસીઓ ઉપરાંત ઓબીસીનો પણ સમાવેશ થયો છે. અને પાટીદારોના કથિત આગેવાનો અનામત માટે ઓબીસીમાં સમાવેશ થવા માટે આંદોલન કરી રહ્યા હતા. એટલે તે સમયે ઓબીસીના એક વર્ગનું પણ આંદોલન શરૂ થયું હતું. ૧૯૮૯ આસપાસ ઓબીસી માટે જ્યારે અનામત જાહેર કરાઈ (વી. પી. સિંહ વડા પ્રધાન હતા ત્યારે) એ સમયે પણ પટેલો સહિત કથિત સવર્ણોએ ઉગ્ર આંદોલન કર્યું હતું અને તેમાં ઘણાંનાં મૃત્યુ પણ થયાં હતાં. વળી, એટ્રોસિટીના દુરુપયોગના લીધે પણ કથિત સવર્ણોમાં અન્યાયની લાગણી મોટા પ્રમાણમાં પ્રવર્તે છે. એટ્રોસિટીના કાયદાના લીધે જો અધિકારી કથિત સવર્ણ હોય તો તેની નીચેના કથિત દલિત કર્મચારી કામ ન કરે કે કામમાં ભૂલ કરે તો પણ તે કંઈ કહી શકતો નથી. પાટીદારોમાં પણ તેમની ‘પાસ’ જેવી સંસ્થાએ કોઈ ઉકેલ લાવવાના બદલે આગમાં ભડકો કરવાનું કામ વધુ કર્યું હતું. ગયા ઑગસ્ટ પછી કેટલાક બ્રાહ્મણોમાં પણ પોતાને અનામત મળવું જોઈએ તેવા સંદેશાઓની આપલે શરૂ થઈ હતી. એ સમયે આ લેખક અને હાસ્ય લેખક જગદીશ ત્રિવેદીએ આની વિરુદ્ધ સમજાવવા વ્યક્તિગત પ્રયાસ કરેલા. અનામત દલિતોને સામાજિક પછાતપણાના કારણોસર મળે છે તે કથિત સવર્ણોએ સમજવું રહ્યું.

સ્ત્રીઓમાં પણ લાલ ચાંદલાવાળી ફેમિનિસ્ટો અન્યાયની લાગણીઓ ભડકાવતી હોય છે. હમણાં ચોંકાવનારો સંદેશ વાંચવા મળ્યો. તેમાં લખાયું હતું કે “સ્ત્રી હોવું એટલે જીવનનાં અડધાં સપનાંઓને હૃદયના કોઈક ખૂણામાં કાયમ માટે દફનાવી દેવું.” અત્યારે સ્ત્રીઓની સ્થિતિ પહેલાંના સમય કરતાં ઘણી સારી છે. મોટા ભાગે હવે વિભક્ત કુટુંબ છે. સ્ત્રીનાં કામો પણ ઘટ્યાં છે. તે આર્થિક રીતે સ્વતંત્ર પણ થઈ છે. પોતાની ઈચ્છા મુજબ કપડાં પણ પહેરી શકે છે. મોટાં પદ પર પણ પહોંચે છે. સ્ત્રીઓ માટે કાયદા કડક બની રહ્યા છે. કોઈ પણ સ્ત્રી બળાત્કારનો કે છેડતીનો આક્ષેપ કરે તો તરત તેને સાચો જ માનીને આવી સ્ત્રી જો જાણીતી હસ્તી હોય અથવા દિલ્લી-મુંબઈ જેવાં શહેરની હોય તો તેની તરફેણમાં મિડિયા ટ્રાયલ પણ શરૂ થઈ જાય છે. પરંતુ એટ્રોસિટીના કાયદાની જેમ બળાત્કારના કાયદાના દુરુપયોગના મામલા પણ સામે આવી રહ્યા છે. હવે તો સલમાન ખાન જેવી હસ્તી પોતાના થાકનું વર્ણન કરવા બળાત્કાર પીડિતાની માનસિક સ્થિતિનું ઉદાહરણ આપે તો ય તેની સામે મિડિયા ટ્રાયલ થાય છે.

એ વાજબી જ હતું પણ તેના સહઉદ્યમી શાહરુખ ખાને તો એક પુસ્તક વિમોચનમાં એવું કહ્યું કે “જ્યારે હું કોઈ મહિલા સાથે વાત કરતો હોઉં ત્યારે તે નીચે પડેલી હોવી જોઈએ.”! (When I speak to a woman, I’d like her to be lying down.) પણ શાહરુખપ્રેમી મિડિયાએ આ વિધાનને ચગાવ્યું નહીં. શાહરુખનું આ વિધાન, પાછું જેનું પુસ્તક વિમોચન હતું તે લેખિકા ગુંજન જૈન સામે જ હતું! આ લેખિકાએ જો બીજા કોઈએ આવું વિધાન કર્યું હોત તો કેટલો ગોકીરો મચાવી દીધો હોત!

શાહરુખ પુરુષવાદી માનસિકતા ધરાવે છે, ભલે તેની સામે ‘ગે’ હોવાના આક્ષેપો-મજાક થતી હોય! તે અમિતાભ બચ્ચન સહિત અનેક મહાન હસ્તીઓની મજાક ઉડાવી શકે પરંતુ પ્રિયંકા ચોપરાએ જ્યારે ‘માય નેમ ઇઝ ખાન’ની મજાક ઉડાવી હતી ત્યારે તેના મોઢાના હાવભાવ જોવા જેવા હતા. પુરુષોમાંય સ્ત્રીઓ પ્રત્યે કચવાટ છે. આ કચવાટ પુરુષોના અનેક વર્ગમાં છે. રાજકારણીઓ આ કચવાટ ભારે ભદ્દા શબ્દોમાં વ્યક્ત કરે છે. સ્મૃતિ ઈરાની અંગે જનતા દળ (યૂ)ના અલી અનવરનું નિવેદન ભલે સમાચારપત્રોમાં ન છપાયું, પણ અત્યંત ખરાબ અને હલકી માનસિકતાનું આ પ્રતિબિંબ હતું. મહિલાઓ આગળ વધે તે પુરુષો પણ સાંખી નથી જ શકતા. પુરુષોની તો પતિ તરીકે માતા, બહેન અને પત્ની વચ્ચે સેન્ડવિચ બની ગયાની પણ ફરિયાદ હોય છે. સ્ત્રી તરફી કાયદાઓના કારણે, દહેજ કે માનસિક ત્રાસના કાયદાના દુરુપયોગની ફરિયાદો પતિઓને છે અને જેમાં ઘણા કિસ્સાઓમાં સચ્ચાઈ પણ જોવા મળે છે. ક્યાંક ક્યાંક પત્ની પીડિત સંઘો પણ જોવા મળે છે. તો નોકરી ક્ષેત્રે મહિલા પોતે મહિલા હોવાનો ફાયદો ઉઠાવીને આગળ વધી જતી હોય કે તેને ઓછું કામ કરવાનું આવતું હોય અથવા તેને વધુ સુવિધા મળતી હોય તેવી લાગણી નોકરિયાત પુરુષોમાં જોવા મળે છે. વ્યંઢળ-ગે-લેસ્બિયન વગેરેની પણ અન્યાયની ફરિયાદો છે!

ઘણા મુસ્લિમોને તેમના તરફી અનેક કાયદા-સુવિધા છતાં ભયંકર અસંતોષ છે. તેમને લાગે છે કે પાકિસ્તાન વધુ સારું છે. પરંતુ જાવેદ અખ્તર જેવા બહુ ઓછા લોકો સમજે છે કે ભારતમાં મુસ્લિમો જેટલા સુખી છે તેટલા બીજે ક્યાંય નથી. આની સામે વધતા જતા ત્રાસવાદના બનાવો, ભારતમાં રહેવા છતાં મંદિર પર નમાઝ સમયે લાઉડ સ્પીકર ન વગાડવા દેવાનો સરકારનો આદેશ વગેરે અનેક બાબતોના કારણે હિન્દુઓમાં અસંતોષની લાગણી એટલી જ ઉગ્ર બની રહી છે. તો વિદેશોમાં ખ્રિસ્તીઓને લઘુમતી એશિયનો સામે પૂર્વગ્રહ બંધાતો જાય છે. વર્ષ ૨૦૦૯માં તો મોટી સંખ્યામાં ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ સામે ઑસ્ટ્રેલિયામાં હિંસા થઈ હતી. અમેરિકામાં તાજેતરમાં અકારણ બે અશ્વેતોની હત્યા પોલીસે કરી અને તે પછી અશ્વેતોના હિંસક પ્રદર્શનોમાં પાંચ પોલીસ મરાયા. આમ, શ્વેત-અશ્વેતોમાં પણ અન્યાયની લાગણી વ્યાપક છે.

તો મધ્યમ વર્ગને લાગે છે કે રાજકારણીઓ ગરીબોને અનેક છૂટ આપે છે, ધનવાન વર્ગને બધી સુવિધાઓ મળે છે. ટૅક્સ મધ્યમ વર્ગ જ ભરે છે પરંતુ તેમ છતાં તેની સુવિધાઓ કોઈ વિચારતું નથી. શ્રીમંત વર્ગને લાગે છે કે તે સાહસ કરે છે. અનેક લોકોને રોજી આપે છે તો તેને છૂટ મળવી જ જોઈએ પરંતુ સરકાર તેમના પર સુપર રિચ ટૅક્સ નાખે છે. તેમની પાસેથી રાજકારણીઓ ફંડ લે છે. તેમના સ્ટેટસ મુજબ, તેમના ખર્ચા પણ વધુ હોય છે, તો તેમને સુવિધાઓ મળવી જ જોઈએ. શ્રીમંતો જેવી જ લાગણી સત્તાધીશોમાં પણ પ્રવર્તતી હોય છે. આ જ રીતે ખાનગી-સરકારી ક્ષેત્રે કર્મચારીઓને થતું હોય છે- પોતે કામ કરે છે અને બોસને જલસા હોય છે. બોસને નકામા કર્મચારી ભટકાય ત્યારે થતું હોય છે કે આ જલસા કરે છે અને એનું કામ મારે કરવું પડે છે અથવા માલિકનો ઠપકો સાંભળવો પડે છે. ગ્રાહકોને લાગે છે કે વેપારી તેમને છેતરે છે અને વેપારીને લાગે છે કે તેમના પર ટૅક્સ અને કાગળિયાં કામથી સરકાર દ્વારા તેમની બહુ કનડગત થાય છે. ખાસ કરીને તહેવારોના સમયે પડતા આઈટી દરોડાના લીધે. (વેપારીઓ જેવી જ ફરિયાદો દર્દી-અસીલોને ડૉક્ટરો-વકીલો સામે હોય છે.) દલિતોને-મુસ્લિમોને પોલીસ પ્રત્યે ફરિયાદો હોય છે તો સામે પક્ષે પોલીસમાંય અસંતોષની લાગણી ભરપૂર હોય છે. વારેતહેવારે રજા ન મળવી, સતત ઓન ડ્યૂટી, રાજકારણીઓનું દબાણ, ઓછો પગાર વગેરે તેમની ફરિયાદો છે. શિક્ષકોમાં પણ અસંતોષ જોવા મળે છે. ઓછો પગાર, શિક્ષણ સિવાયનાં ચૂંટણી ફરજો જેવાં કામો સહિતની ફરિયાદો તેમની હોય છે. બ્યુરોક્રેટને સત્તાધીશ રાજકારણી સામે અને રાજકારણીને કામ ન કરતા બ્યુરોક્રેટ સામે ફરિયાદ રહેતી હોય છે. ચૂંટાયેલી સરકાર અને ન્યાયપાલિકા વચ્ચે પણ ટકરાવ અજાણ્યો નથી. ભક્તોનેય ભગવાન પ્રત્યે ફરિયાદ હોય છે- ફલાણાને આટલું સુખ મળ્યું જ્યારે પોતાને નહીં. (અહીં ભક્તને ધાર્મિક અર્થમાં જ લેવો) પણ સામે પક્ષે ભગવાનની ફરિયાદ બોલકી નથી!

આ બધી સ્થિતિમાં ખરેખર તટસ્થતાથી કોઈ વિચારતું નથી. આ દરેક ક્ષેત્રે કામ કરતી સંસ્થાઓ એક તરફી જ પ્રચાર પ્રસાર કરતી હોવાથી, દરેક બાબતમાં અન્યાયનો વળ ચડી જાય છે. પરિણામે ખાઈ વધતી જાય છે. જે વર્ગનું સંગઠન મજબૂત અને હિંસક બની શકે , જેનો અવાજ બોલકો તેનો અવાજ વધુ સંભળાય છે. આમાં જ્યારે રાજકારણ ભળે ત્યારે પરિસ્થિતિ સુધરવાના બદલે વણસે છે. દુર્ભાગ્યે અત્યારે ગાંધીજી કે મોરારજી દેસાઈ જેવા સાચા અર્થમાં આગેવાનો કોઈ નથી. બધા રાજકારણી બની ગયા છે.