 અહં શું છે?
* ક્રિયાશક્તિમાં વ્યાપેલો અન્તઃકરણનો એક વિભાગ.
-કાર્ય કરવાનું જે બળ તે અહં છે. -જે બળનો પિંડના
-દેહના હિત માટે ઉપયોગ થાય તે અભિમાન,બળનો અન્યના હિત માટૅ ઉપયોગ થાય ત્યારે અહં સહાયરુપ થાય છે
. -અહંનો સ્વભાવ વિષમતા ઉભી કરવાનો છે અહં સંવાદિતાથી વર્તવા દેતું નથી,સંવાદિતાને તોડી નાખનારુ બળ છે.
-સૌથી વધુ નુકશાન કારક શક્તિ.
 |
15 May 2015
અહં શું છે?
પંચમહાભૂતનો દેહ પંચતત્ત્વોમાં કેવી રીતે વિલીન થાય છે?
પંચમહાભૂતનો દેહ પંચતત્ત્વોમાં કેવી રીતે વિલીન થાય છે?
મૃત્યુ પછીનું જીવન અથવા કહો કે મૃત્યુ પછીનો ઘટનાક્રમ માનવી માટે હંમેશાં ઉત્સુકતાનો વિષય રહ્યો છે. અધ્યાત્મ કહે છે કે મૃત્યુ પછી આત્મા વિદાય લઈ લે છે અને રહી જાય છે નિશ્ચેતન શરીર. આ નિશ્ચેતન શરીર પંચમહાભૂતનું બનેલું છે અને તે પંચતત્વોમાં જ મળી જાય છે. વિજ્ઞાન કહે છે કે મૃત્યુ બાદ વિઘટનની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ જાય છે અને દેહ પંચમહાભૂતમાં ભળી જાય છે. હિન્દુઓ, બૌદ્ધો, જૈનો, શીખો મૃતદેહને બાળે છે (જોકે બાળકો, જેમને જનોઈ ન દેવાઈ હોય તે, સાધુઓ વગેરેને દફનાવાય અથવા સમાધિ બનાવાય છે), મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓ મૃતદેહને દફનાવે છે, પારસીઓ તેને છૂટો મૂકી દે છે. દરેક ધર્મ પોતાની અંતિમ સંસ્કારની ક્રિયા પાછળ વિજ્ઞાન હોવાનો દાવો કરે છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ અપરાધ થાય, કોઈ વ્યક્તિની હત્યા થાય ત્યારે એ વ્યક્તિનું ક્યારે મૃત્યુ થયું તે જાણવું જરૂરી છે અને અહીં દાખલ થાય છે વિજ્ઞાન. આ વિજ્ઞાનની શાખાનું ચોક્કસ નામ છે ફોરેન્સિક સાયન્સ.
મૃત્યુનો સમય નક્કી કરવા માટે પહેલાં મૃતદેહની વિઘટનની પ્રક્રિયા જાણવી જરૂરી છે. મૃત્યુની અમુક મિનિટો પછી વિઘટન શરૂ થઈ જાય છે. આ પ્રક્રિયાને અંગ્રેજીમાં ઑટોલિસિસ કહે છે અથવા સ્વપાચન કહે છે. હૃદય ધબકતું બંધ થઈ જાય પછી કોષોને ઑક્સિજન મળતો અટકી જાય છે. તેની અંદર ઝેરી તત્ત્વો વધવા લાગે છે અને તેના કારણે એસિડિટી વધી જાય છે. ઉત્સેચક કોષની અંતરત્વચાને ખાવાનું શરૂ કરી દે છે. સામાન્ય રીતે આ પ્રક્રિયા યકૃત (લિવર)માં શરૂ થાય છે. યકૃતમાં ઉત્સેચકો વધુ પ્રમાણમાં હોય છે. તે પછી મગજમાં આ પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે. દેહનું તાપમાન ઘટવા લાગે છે. મૃતદેહ અકડાવા લાગે છે. તેને રિગોર મોર્ટિસ કહે છે.
મૃત્યુનો સમય જાણવા માટે જે જરૂરી છે તે છે મૃતદેહ સંબંધી પર્યાવરણ પ્રણાલિ – કાડાવેરિક ઇકોસિસ્ટમને જાણવી. આપણા શરીરમાં મોટા પ્રમાણમાં બૅક્ટેરિયા રહેલા હોય છે. તેમાંના મોટા ભાગના આપણા નાના આંતરડા અને મોટા આંતરડા વચ્ચેની કેનાલ જેને ગટ કહે છે, તેમાં રહેતા હોય છે. અત્યારે જીવવિજ્ઞાનમાં આ ગટ માઇક્રોબાયોમી (Gut Microbiome) સંશોધન માટે ખૂબ જ માનીતો વિષય છે. માણસ મૃત્યુ પામે પછી આ માઇક્રોબાયોમી અથવા સૂક્ષ્મ જંતુઓનું શું થાય છે તેના વિશે તાજેતરમાં થયેલાં સંશોધનોથી કેટલોક પ્રકાશ પડ્યો છે.
મૃત્યુ પછી આપણું પ્રતિકાર તંત્ર (ઇમ્યૂન સિસ્ટમ) કામ કરતું બંધ થઈ જાય છે જેથી આ સૂક્ષ્મ જંતુઓને શરીરમાં જ્યાં જવું હોય ત્યાં જવા મોકળું મેદાન મળી જાય છે. સામાન્ય રીતે તેની શરૂઆત ગટમાંથી થાય છે. તેઓ આંતરડાને ખાવા લાગે છે, તે પછી પાચન તંત્રના અન્ય અવયવોનો વારો લે છે અને તે પછી હૃદય, મગજ તરફ આગળ વધે છે.
અમેરિકાના મોન્ટગોમેરીની અલ્બામા સ્ટેટ યુનિવર્સિટીનાં ફોરેન્સિક વૈજ્ઞાનિક ગુલનાઝ જાવાન અને તેમના સાથીઓએ ‘થેનેટોમાઇક્રોબાયોમી’ (ગ્રીક શબ્દ થેનેટોસ એટલે મૃત્યુ) પર અભ્યાસ કર્યો હતો, જે પ્રકાશિત થયો. જાવન અને તેમના સાથીઓએ ૧૧ મૃતદેહોમાંથી યકૃત, બરોળ, મગજ, હૃદય અને લોહીના નમૂના લીધા. તેમના મૃત્યુના ૨૦થી ૨૪૦ કલાક પછી આ નમૂના લેવામાં આવ્યા હતા. તેમાં બે અલગ-અલગ આધુનિક ડીએનએ સિક્વન્સિંગ ટૅક્નૉલૉજીનો ઉપયોગ કરાયો હતો. તેમને જણાયું કે એક જ મૃતદેહનાં વિવિધ અંગોના નમૂના એક સરખા હતા જ્યારે તે બીજા મૃતદેહના એ જ અવયવના નમૂના કરતાં અલગ હતા. તેનું આંશિક કારણ કદાચ એ હોઈ શકે કે અભ્યાસમાં સંકળાયેલી વ્યક્તિઓના સૂક્ષ્મ જીવો (માઇક્રોબાયોમી)ની રચનામાં તફાવત હોય છે. બીજું કારણ એ હોઈ શકે કે તે લોકોના મૃત્યુ પછી પસાર થયેલો સમય અલગ-અલગ હતો.
જાવનનો અભ્યાસ સૂચવે છે કે માઇક્રોબાયલ ક્લોક વિઘટન પામી રહેલા મૃતદેહમાં ચાલુ હોઈ શકે. એક મૃતદેહમાં પહેલો જે બૅક્ટેરિયા આ ટીમે પકડ્યો તે યકૃત પેશીમાંથી હતો જે વ્યક્તિના મૃત્યુના ૨૦ કલાક પછી હતો, પરંતુ એક જ મૃતદેહના તમામ નમૂનામાં બૅક્ટેરિયા મળી આવવાનો સૌથી વહેલો સમય મૃત્યુના ૫૮ કલાક પછીનો હતો. આનો અર્થ એ થયો કે આપણે મૃત્યુ પામીએ પછી બૅક્ટેરિયા આપણા શરીરમાં પ્રસરી જાય છે અને તેની પ્રસરવાની એક જ ઘરેડ હોય છે. તેઓ પ્રથમ જે આંતરિક અવયવમાં ઘૂસે છે તે સમય અને તે પછી બીજા અવયવમાં ઘૂસે છે તેનાથી આપણને કદાચ માનવીના મૃત્યુ પછી કેટલો સમય પસાર થયો છે તેનો અંદાજ આવી શકે. આ રીતે આપણે મૃત્યુનો સમય પણ જાણી શકીએ.
જાવનનું કહેવું છે કે વિઘટનની માત્રા માત્ર વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ (એટલે કે મૃતદેહે મૃતદેહે) જ નથી જુદી પડતી, પરંતુ એક જ મૃતદેહમાંના અલગ-અલગ અવયવોમાં અલગ-અલગ હોય છે. બરોળ, આંતરડું, જઠર, ભ્રૂણવાળું ગર્ભાશય આ બધા વહેલાં વિઘટિત થાય છે. જ્યારે મૂત્રપિંડ (કિડની), હૃદય અને હાડકાં બાદમાં વિઘટિત થાય છે.
એક વાર આ સ્વપાચન શરૂ થઈ જાય છે અને જેમ શાળામાં ઘંટ વાગે ને છોકરાંઓ ઘરે જવા માટે દોટ મૂકે તેમ બૅક્ટેરિયા આંતરડામાંથી નાસવાનું શરૂ કરે છે ત્યારે મૃતદેહ સડવાનું ચાલુ થાય છે. આને આણ્વિક મૃત્યુ (મોલેક્યુલર ડેથ) કહે છે. નાજુક પેશીઓ વાયુઓ, પ્રવાહીઓ અને મીઠામાં રૂપાંતરિત થવા લાગે છે. આ સડન (પુટ્રેફેક્શન)ની પ્રક્રિયામાં અનએરોબિક બૅક્ટેરિયા મેદાનમાં આવે એટલે પ્રક્રિયા તેજ બને છે. તેઓ પેશી પર નભે છે અને સર્કરામાંથી મિથેન, હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ અને એમોનિયા જેવા વાયુઓ બનાવે છે. આનાથી શરીરનો રંગ પણ બદલાવા લાગે છે. ક્ષતિગ્રસ્ત રક્ત કોષો હવે વિખૂટી પડી ગયેલી નસોમાંથી ગળવા લાગે છે. એક સમયે શરીરમાં ઑક્સિજન લઈ જવાનું કાર્ય કરતા હિમોગ્લોબિન અણુઓને અનએરોબિક બૅક્ટેરિયા સલ્ફાહિમોગ્લોબિનમાં પરિવર્તિત કરવા લાગે છે. આ અણુઓની હાજરીના કારણે શરીરનો રંગ ભૂરો પડવા લાગે છે.
ઈ.સ. ૨૦૧૧માં ટૅક્સાસની એસએચએસયુ યુનિવર્સિટીના સંશોધકો સિબિલ બુશેલી અને એરોન લિન તેમજ તેમના સાથીઓએ બે તાજા મૃતદેહોને લીધા. તેમને કુદરતી પરિસ્થિતિઓની અંદર મૂક્યા. તે પછી વિવિધ ભાગના બૅક્ટેરિયાના નમૂના લીધા. આ નમૂના ગંઠાવાની શરૂઆત અને અંતના તબક્કામાં લીધા. તે પછી તેમણે નમૂનામાંથી બૅક્ટેરિયાનો ડીએનએ બહાર કાઢ્યો અને તેને સિક્વન્સમાં મૂક્યો. તેના પરથી ખબર પડી કે એરોબિક બૅક્ટેરિયામાંથી અનએરોબિક બૅક્ટેરિયામાં બદલાવાથી ગંઠાવાની પ્રક્રિયા થાય છે.
જ્યારે મૃતદેહ સડવા લાગે છે ત્યારે તે આજુબાજુના જીવજંતુઓ, માંસ ખાતાં પ્રાણીઓ માટે મિજબાનીનું માધ્યમ બની જાય છે! વિઘટનની પ્રક્રિયા સાથે બે જાતિ સૌથી વધુ નજીકથી સંકળાયેલી છે – બ્લોફ્લાય અને ફ્લેશફ્લાય અને તેમના લાર્વા (ઈયળનો તબક્કો?). મૃતદેહમાંથી એક ખાસ દુર્ગંધ આવવા લાગે છે. બ્લોફ્લાય આ દુર્ગંધને પકડી પાડે છે અને પછી મૃતદેહ સુધી પર ઉતરાણ કરે છે. તેના પર તેનાં ઈંડાં મૂકે છે. દરેક ફ્લાય અંદાજે ૨૫૦ ઈંડાં મૂકે છે. તેમાંથી પ્રથમ તબક્કાની ઈયળ નીકળે છે. તે સડતા માંસ પર નભે છે. તે પછી મોટી ઈયળ બને છે. આમ તે મૃતદેહને ખાતાં ખાતાં પુખ્ત વયની ફ્લાય બને છે. આ ચક્ર ત્યાં સુધી ચાલે છે જ્યાં સુધી મૃતદેહમાં કંઈ શેષ બચતું નથી!
બ્લોફ્લાયની હાજરી વાંદા, કીડીઓ, કરોળિયાઓ, વાસ્પ (ડંખ મારતી માખી)ને આકર્ષે છે. આમાંના કેટલાક જંતુઓનાં ઈંડાં અને લાર્વા ખાય છે. મડદા ખાનાર પંખી અને પ્રાણીઓ પણ આવી ચડે છે અને મૃતદેહને ખાવા લાગે છે. બુશેલીની પ્રયોગશાળાએ તાજેતરમાં રજૂ કરેલા અભ્યાસ પરથી એવું સૂચન થયું છે કે મૃતદેહ પર ઝળુંબતા જીવજંતુઓની વિવિધતા આપણી કલ્પના કરતાં વધારે છે. બુશેલીની પૂર્વ પીએચ. ડી. વિદ્યાર્થિની નટાલિયા લિન્ડગ્રેને ઈ.સ. ૨૦૦૯માં ચાર મૃતદેહને હંટ્સવિલે ફાર્મમાં લગભગ એક વર્ષ સુધી રાખ્યા. તે પાછી ફરી ત્યારે તેમાં જેના પર શંકા હતી તે જીવજંતુ તો હાજર હતા જ, પરંતુ તે સિવાય ચાર અસાધારણ જીવજંતુઓ હાજર હતા જેની અત્યાર સુધી ક્યાંય નોંધ નહોતી. તેમાં એક હતું સ્કોર્પિયન ફ્લાય. તે મગજના પ્રવાહી પર નભતું હતું. તો એક બીજું જંતુ વોર્મ સૂકાયેલી ત્વચા ખાતું હતું.
એ નવાઈની વાત છે કે જીવજંતુઓ મૃતદેહ પાસે તરત આવી જાય છે. મૃતદેહને બહાર મૂકો અને માંડ ત્રણ સેકન્ડમાં જીવજંતુઓ ઈંડાં મૂકવા લાગશે! એટલે આ જીવજંતુઓના જીવનચક્ર પરથી પણ મૃતદેહના મૃત્યુનો સમય જાણી શકાય છે. જોકે, તેમાં મુશ્કેલીઓ રહેલી છે અને વધુમાં, વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે આ રીતે મૃત્યુનો સમય અચોક્કસ અને ગેરમાર્ગે દોરતો હોઈ શકે.
રસપ્રદ વાત એ પણ છે કે વિઘટન પામતો દેહ તેની નીચે જે માટી રહેલી છે તેના રસાયણોમાં પણ ફેરફાર કરે છે. પરિણામે એક રીતે ત્યાં મૃતદેહ ટાપુ બની જાય છે. એક અંદાજ મુજબ, સરેરાશ માનવ દેહ ૩૨ ગ્રામ નાઇટ્રોજન, ૧૦ ગ્રામ ફોસ્ફરસ, ૪ ગ્રામ પોટેશિયમ અને ૧ ગ્રામ મેગ્નેશિયમ માટીમાં મુક્ત કરે છે. શરૂઆતમાં નાઇટ્રોજનના ઝેરીપણાના લીધે જે કંઈ વનસ્પતિ હોય છે તે સૂકાઈ જાય છે. જોકે બાદમાં આ વિઘટન પર્યાવરણ માટે ફાયદારૂપ સાબિત થાય છે. આમ, જ્યાં મૃતદેહને દાટવામાં આવ્યો હોય ત્યાંની માટીના વિશ્લેષણથી પણ મૃતદેહના મૃત્યુના સમયનો અંદાજ મળી શકે છે.
મૃતદેહની વિઘટનની પ્રક્રિયા જાણીને સ્મશાન વૈરાગ્ય જાગી શકે, પરંતુ અંતે તો આ એક સત્ય છે. અપરાધનો ભેદ ઉકેલવા માટે આ અભ્યાસ જરૂરી પણ છે.
(ગુજરાત ગાર્ડિયનની શનિવારની સાયન્સ પૂર્તિમાં આ લેખ તા.૯/૫/૧૫ના રોજ પ્રકાશિત થયો.)
પરીક્ષા અને શિક્ષણપધ્ધતિ પરિણામલક્ષી કે પશ્ર્ચાતાપલક્ષી!
પરીક્ષા અને શિક્ષણપધ્ધતિ પરિણામલક્ષી કે પશ્ર્ચાતાપલક્ષી!
આપણે નિહાળી રહ્યા છીએ પૃથ્વી પર કુદરતી પરંપરા કે સૂર્યોદય પછી સૂર્યાસ્ત અને સૂર્યાસ્ત પછી સૂર્યોદય. સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત વચ્ચે અનેકાનેક ઘટનાક્રમ ઘટી રહ્યો છે,કાળનું ચક્ર ફરી રહ્યું છે. માનવીના ઉદયના બાળપણના માંડ બે વર્ષ પૂરા થતાં નથી કે તેના માતાપિતાના મગજો ચકરાવે ચડે છે,મારા પાલ્યને ગુજરાતી માધ્યમમાં ભણાવીશ કે અંગ્રેજી માધ્યમમાં. અરે! હા મારા પાડોશીનો પુત્ર અંગ્રેજી માધ્યમમાં ભણે છે એટલે મારા પાલ્યને પણ હું તેના કરતાં સારી અંગ્રેજી માધ્યમની શાળામાં ભણાવીશ. વળી પાછો પ્રશ્ન,ગ્રાંટેડ શાળામાં ભણાવીશ કે ઉચી ફી લેતી નૉન ગ્રાંટેડ શાળામાં! ના ના હું તો મારા પાલ્યને ઉચી ફી વાળી નૉન ગ્રાંટેડ અંગ્રેજી માધ્યમની વાતાનુકૂલિત (એ.સી.) ડે સ્કૂલમાં ભણાવીશ. વળી પાછો પ્રશ્ન કયો અભ્યાસક્રમ,C.B.S.C કે N.C.E.R.T કે GUJARAT BOARD ? પ્રશ્નોની હારમાળામાં ગૂંથાયેલા આ માતાપિતા પોતાના પાલ્યને ભૂખ લાગે તો કયો આહાર આપવો તેની ચિંતા ખૂબ ઓછી કરે છે પણ ભાર વિનાના ભણતરમાં વધુ વજનદાર સ્કૂલબેગ કઈ શાળાની હોય છે તેની પસંદગી પ્રથમ કરતા હોય છે. પછી ભલેને તે સ્કૂલબેગ ઊંચકવાની પોતાના પાલ્યની હેસીયત જ ના હોય! સરકારનો અભિગમ છે કે કુમળીવયના બાળકો ખિલખિલાટ કરતાં શાળાએ જાય ભાર વિના ભણે,પણ આજે આ અભિગમનો અમલ થાય છે ખરો?
બાળકોનો વિચાર કર્યા વિના માં-બાપ પોતાના પાલ્યના આગળના અભ્યાસ નક્કી કરતાં હોય છે. બાળકને કઈ પ્રવૃતિમાં વધુ રસ છે,તેનો રસનો વિષય કયો છે? તે વિષે કઈપણ વિચાર કરવામાં આવતો નથી. દેખાદેખી આંધળુકીયું અનુકરણ કરવામાં આવે છે,અને પછી પરિણામની ખૂબ મોટી અપેક્ષાઓ રાખવામાં આવે છે. જે અપેક્ષાઓ ના સંતોષાતાં કાં તો પોતાના પાલ્યને ગુમાવવાની નોબત આવે છે.
મેકોલોના સમયથી ચાલી આવતી શિક્ષણપધ્ધતિના આપણે સૌ એદી બની ગયા છીએ,અંગ્રેજોની ગુલામી આજે પણ આપણે છોડી શકતા નથી અને હદ તો ત્યારે થાય છે જ્યારે આપણા દેશમાં દર પાંચ કે દશ વર્ષે સરકારો બદલાય છે તેમ શિક્ષણના માળખા પણ બદલાય છે. આ દેશના ભાવિને નજર સમક્ષ રાખી અભ્યાસક્રમો ઘડાય છે કે બદલાતી સરકારોને ધ્યાને રાખવામાં આવે છે જે એક રહસ્ય છે. નવી સરકાર નવી શિક્ષણનીતિ આ પરિસ્થિતિમાં માંડ અભ્યાસક્રમના માળખામાં ગોઠવાયેલુ સમગ્ર શિક્ષણતંત્ર વેરવિખેર થઈ જાય છે. અંતે સહન કરવાનું આવે છે ભારતની યુવા પેઢીને. યુવાનો પાસે અપેક્ષાઓ રાખવામાં આવે છે ભારત નિર્માણની અને શિક્ષણનીતિના નામે છાશવારે અભ્યાસક્રમો બદલી તેને મુઝવી દેવામાં આવે છે. ત્યારે પ્રશ્ન થાય છે કોણ જવાબદાર?
આજકાલ જોવા મળતી પરીક્ષાપધ્ધતિ પણ ખૂબ મોટું પરિવર્તન માગી રહી છે. પરીક્ષા આપવા આવતો વિદ્યાર્થી કોઈ મોટો ગુનેગાર હોય,કોઈ મોટી ધાડ પાડવાનો હોય તેમ વર્ષ દરમિયાન તેના પર નિયમોના નવા નુસખાઓ અજમાવવાના ચાબખા વીંઝવામાં આવતા હોય છે. આવા સંજોગોમાં કુમળી વયના આ વિદ્યાર્થીઓની માનસિક મનોવેદના સમજવાની કે તેના પ્રત્યે હમદર્દી બતાવવાની સમાજ,શિક્ષણવિભાગ કે સરકાર દરકાર કરે છે ખરી! વિઝિલન્સ સ્ક્વોડ હોય કે CCTV કેમેરાની આંખો હોય શું આ બધુ વિદ્યાર્થીઓને ડરાવવા કે ધમકાવવા માટે થઈ રહ્યું છે કે પછી બીજું કાંઇ તે સમજવુ કે કળવું મુશ્કેલ છે. આમ તો શિક્ષણવિભાગે દરેક શાળામાં પરિપત્ર કર્યો છે કે શાળા સમય દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓની કોઇપણ પ્રકારે હેરાનગતિ ના થાય તેની માનસિક મનોવેદના પર અસર ના થાય તે રીતે દરેક શિક્ષકે અને શાળાએ શિક્ષણકાર્ય કરાવવું. તો પછી બોર્ડની પરીક્ષા સમયે આવું શા માટે ?
જીવનની પ્રત્યેક ક્ષણે આ પૃથ્વી પર જન્મ લેનાર બાળકે મૃત્યુ સુધી પરીક્ષાની કેડી પરથી પસાર થવાનું હોય છે. પણ શિક્ષણરૂપી પરીક્ષામાં એક બાજુ ખાઈ અને બીજી બાજુ ડુંગરની સ્થિતિનું નિર્માણ શા માટે ? શું ફેરફારની આવશ્યકતા છે ? શું આ દિશામાં પરિવર્તનનો દોર ફુકાવો જોઈએ ? શું છાશવારે બદલાતા અભ્યાસક્રમોમાં રૂકાવટ આવવી જોઈએ ? શું સરકારી ગ્રાંટેડ શાળાઓના ભોગે નૉન ગ્રાંટેડ શાળાના રસરૂચિ વધવા જોઈએ ? શું સરકાર જવાબદારીમાથી છટકવા માગે છે ? સમાજના દરેક વર્ગને વિચાર વિમર્શ કરવાની જરૂર છે ખરી ? જો હા તો આ પરીક્ષા અને શિક્ષણ પધ્ધતિ પરિણામલક્ષી છે નહી તો પશ્ર્ચાતાપલક્ષી છે છે ને છે જ. સંગીતા ભાટિયા: વૈજ્ઞાનિક, સાહસિક અને ડાન્સર
સંગીતા ભાટિયા: વૈજ્ઞાનિક, સાહસિક અને ડાન્સર
ભારતીય મૂળનાં અમેરિકી વૈજ્ઞાનિક સંગીતા ભાટિયાને માસાચ્યુસેટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટૅક્નૉલૉજી (એમ.આઈ.ટી.) તરફથી આ વર્ષનું પ્રતિષ્ઠિત હેન્ઝ પારિતોષિક મળ્યું છે. ઔષધોના પરીક્ષણ માટે કૃત્રિમ સૂક્ષ્મ યકૃત (લિવર) વિકસાવવા માટે તેમનું સન્માન થયું છે. ટૅક્નૉલૉજી, અર્થશાસ્ત્ર અને રોજગાર, કળા, માનવતા, પર્યાવરણ, માનવ સ્થિતિ, જાહેર નીતિ વગેરેમાં અસાધારણ સંશોધન કાર્ય માટે અપાતા આ હેન્ઝ એવોર્ડમાં મસમોટી રોકડ રકમ ૨.૫ લાખ ડોલર (અંદાજે ૧.૫ કરોડ રૂપિયા)ની હોય છે. સંગીતાને આ એવોર્ડ ૧૩ મેએ એક સમારંભમાં આપવામાં આવશે.
સંગીતા ભાટિયાનાં માતાપિતા ભારતથી બોસ્ટન આવીને વસ્યાં હતાં. તેમના પિતા એન્જિનિયર હતા અને માતા ભારતમાં એમબીએની ડિગ્રી મેળવનાર પ્રથમ યુવતી પૈકીનાં એક હતાં. એક વાર તેઓ પિતા સાથે એમઆઈટીની પ્રયોગશાળામાં ગયાં હતાં અને ત્યાં તેમણે કેન્સરની સારવાર માટે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ યંત્રને કામ કરતું જોયું. બસ, તે પછી તેમની એન્જિનિયર બનવાની ઈચ્છા જાગૃત થઈ. તેમણે બ્રાઉન યુનિવર્સિટીમાંથી બાયોએન્જિનિયરિંગનો અભ્યાસ કર્યો. તે અભ્યાસ દરમિયાન તેઓ કૃત્રિમ અવયવોનો અભ્યાસ કરતા એક સંશોધન જૂથ સાથે જોડાયાં. ૧૯૯૦માં સ્નાતક થયા પછી એક વર્ષ તેમણે ડેલવેરના વિલ્મિંગ્ટનમાં એક આઈસીઆઈ ફાર્માસ્યુટિકલમાં ઔષધ વિકાસનું કામ કર્યું. તે પછી તેમણે હાર્વર્ડ-એમઆઈટીના આરોગ્ય વિજ્ઞાન અને ટૅક્નૉલૉજી (એચએસટી) વિભાગમાં એમ. ડી. પીએચ. ડી. કરવાનું ઈચ્છ્યું, પરંતુ શરૂઆતમાં તેમને નકારી દેવામાં આવ્યાં હતાં. જોકે મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગના માસ્ટર અભ્યાસમાં તેમને પ્રવેશ મળી ગયો. બાદમાં તેમને એચએસટીના એમ. ડી. – પીએચ. ડી.માં પણ પ્રવેશ મળી ગયો અને તેમણે ૧૯૯૭માં એમ. ડી. અને ૧૯૯૯માં પીએચ. ડી.ની ડિગ્રી મેળવી.
સંગીતાએ અભ્યાસ ક્ષેત્રે તો સિદ્ધિ મેળવી લીધી, હવે કારકિર્દી ક્ષેત્રે સિદ્ધિ મેળવવાની શરૂઆત થવાની હતી. તેઓ ૧૯૯૯માં કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, સાન ડિએગો (યુસીએસડી)માં પ્રાધ્યાપક (ફૅકલ્ટી) તરીકે જોડાયાં અને ટૂંક સમયમાં જ એસોસિએટ પ્રોફેસર બની ગયાં. ઈ. સ. ૨૦૦૧માં જેકબ સ્કૂલ ઑફ એન્જિનિયરિંગ તરફથી બાયોએન્જિનિયરિંગ વિભાગમાં તેમને શ્રેષ્ઠ શિક્ષકનો એવોર્ડ મળ્યો. ૨૦૦૩માં એમઆઈટી દ્વારા પ્રકાશિત સામયિક ‘ટૅક્નૉલૉજી રિવ્યૂ’એ યુવા શોધકની યાદીમાં ૩૫મા ક્રમે તેમને સમાવ્યાં. ઈ.સ. ૨૦૦૫માં તેમણે યુસીએસડી છોડ્યું અને તેઓ એમઆઈટીમાં આરોગ્ય વિભાગ અને ટૅક્નૉલૉજી તેમજ ઇલેક્ટ્રિક એન્જિનિયરિંગ અને કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગમાં પ્રાધ્યાપક તરીકે જોડાયાં. ભાટિયાને ઈ. સ. ૨૦૦૬માં ‘ધ સાયન્ટિસ્ટ’એ ‘સાયન્ટિસ્ટ ટૂ વોચ’ (આ વૈજ્ઞાનિકો ભવિષ્યમાં જરૂર સિદ્ધિ મેળવશે) તરીકે નામાંકિત કર્યાં. હવે તેમના પર એવોર્ડની વર્ષા શરૂ થઈ. તેઓ જ્યાં ભણ્યાં હતાં તે બ્રાઉન યુનિવર્સિટી સ્કૂલ ઑફ એન્જિનિયરિંગે તેમને ‘બીમ’ (બ્રાઉન એન્જિનિયરિંગ એલ્યુમની મેડલ) એવોર્ડ આપ્યો. અત્યારે સંગીતા ભાટિયા મલ્ટિસ્કેલ રિજનરેટિવ ટૅક્નૉલૉજીની પ્રયોગશાળાના નિર્દેશક છે. તેઓ બ્રિઘમ એન્ડ વૂમેન્સ હૉસ્પિટલ તેમજ કોચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર ઇન્ટિગ્રેટિવ કેન્સર રિસર્ચ સાથે પણ જોડાયેલાં છે.
અંગત જિંદગીની વાત કરીએ તો સંગીતા ભાટિયાના પતિનું નામ જગેશ શાહ છે અને તેમને આઠ અને અગિયાર વર્ષની બે દીકરીઓ છે. જગેશ શાહ પણ તેમની જેમ જ એન્જિનિયર છે. તેમણે કમ્પ્યૂટર એન્જિનિયરિંગનો અભ્યાસ કર્યો છે. ગ્રેજ્યુએટ સ્કૂલમાં તેમણે જીવવિજ્ઞાન (બાયૉલૉજી)નો અભ્યાસ કર્યો. હાર્વર્ડ અને એમઆઈટીના સંયુક્ત કાર્યક્રમમાં પીએચ.ડી. કરવા તેઓ જોડાયા. ત્યાં નવેસરથી બાયૉલૉજી શીખ્યું. દરમિયાનમાં સંગીતાને યુસીએસડીમાં ફેકલ્ટી તરીકે નોકરી મળી તેથી જગેશે પોસ્ટડોક કરવાનું માંડી વાળ્યું.
સામાન્ય રીતે જીવિત કોષો માથે ચડાવેલી વ્યક્તિ જેવા હોય છે. તેમને શરીરમાંથી બહાર કાઢવામાં આવે તેવા તેઓ કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે. આ કારણે જીવવૈજ્ઞાનિકો માટે જેમનું યકૃત કામ કરતું બંધ થઈ ગયું છે તેવા દર્દીઓ માટે કૃત્રિમ લિવર બનાવવાનું મુશ્કેલ બની ગયું હતું. સંગીતા ભાટિયાને એક જ કામ આપવામાં આવ્યું હતું કે લિવરના કોષોને શરીરની બહાર કામ કરતાં કરો.
આ માટે ત્રણ વર્ષ સુધી તેમણે રસાયણશાસ્ત્રનો ઉપયોગ કરીને કાચની સપાટી પર હાઇડ્રોફિલિક અને હાઇડ્રોફોલિક (આ બંને સંયુક્ત રીતે પોલર અથવા ધ્રૂવીય અણુઓ તરીકે ઓળખાય છે અને તે ઓગળતા નથી) અણુઓને મૂક્યા જે ઉંદરના યકૃતના કોષોને સરસ રીતે હરોળબદ્ધ કરે. પરંતુ આ કામ થયું નહીં.
ત્યાર પછી તેમના પતિ જગેશભાઈએ જે એ વખતે એમઆઈટીના ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગના વિદ્યાર્થી હતા , તેમણે પરિસરમાં રહેલા માઇક્રોફેબ્રિકેશન ફેસિલિટી તરફ સંગીતાનું ધ્યાન દોર્યું. તેમણે ત્યાં જઈને પોતાને ત્યાં કામ કરવા પરવાનગી આપવા વિનંતી કરી. ત્યાં તેમણે કાચની સ્લાઇડ પર કોષોને ગોઠવવા માટે પેટર્ન કરી. જે તેમનો એમઆઈટીમાં શરૂઆતનો પ્રૉજેક્ટ બની રહ્યો.
સંગીતા ભાટિયાની ટીમે માનવ સૂક્ષ્મ યકૃત બનાવવાનું પાયાનું કામ કર્યું છે. આ યકૃત મેડિકલ અને ફાર્માસ્યુટિકલ મેન્યુફેક્ચરિંગ કંપનીઓ માટે ડ્રગની ઝેરી અસરની પરીક્ષા કરવા માટે જરૂરી છે. સંગીતાએ આ સૂક્ષ્મ યકૃતોનું પરીક્ષણ મેલેરિયાના જંતુઓને મારવા માટેની દવાઓની પરીક્ષા કરવા માટે કર્યું હતું.
સંગીતા માનવના આરોગ્યને અસર કરવા માટે સેમી કન્ડક્ટરનાં લઘુ સાધનો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યાં છે. તેમણે જીવિત કોષો વચ્ચે ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા કરતી ટૅક્નૉલૉજી વિકસાવી છે જેનો લાભ પેશી પુનઃઉત્પાદનમાં, સ્ટેમ સેલ વચ્ચે ભેદ પાડવામાં, મેડિકલ નિદાન અને ડ્રગ ડિલિવરીમાં મળશે.
એ જોવું રસપ્રદ છે કે સંગીતા ભાટિયાએ વિજ્ઞાનની કોઈ એક શાખાનો જ ઉપયોગ નથી કર્યો, અનેક શાખાઓનો ઉપયોગ કર્યો છે. તેમણે એન્જિનિયર, મેડિકલ ડૉક્ટર (ડૉક્ટર મેડિકલના જ હોય, પરંતુ પીએચ.ડી. કરનારને પણ ડૉક્ટરની ઉપાધિ અપાય છે તેને અલગ પાડવા આ સ્પષ્ટતા કરી છે) અને વૈજ્ઞાનિક તરીકેના પોતાના જ્ઞાનનો ઉપયોગ કરીને નેનો અને માઇક્રોટૅક્નૉલૉજીના ક્ષેત્રમાં તેમણે કાર્યને દોરવણી આપી છે અથવા નેતૃત્વ કર્યું છે.
તેમણે અને તેમની ટીમે જે સૂક્ષ્મ યકૃત બનાવ્યું છે તેનાથી કેન્સર અને અન્ય રોગોની સારવાર અને તેમના પર નજર રાખવામાં મદદ મળશે. સંગીતા અને તેમની ટીમ સૂક્ષ્મ કણો (નેનો પાર્ટિકલ)ને દાખલ કરીને કૃત્રિમ બાયોમાર્કર બનાવવા પર કામ કરી રહ્યા છે જે પેશાબના પરીક્ષણમાં દેખાય. આના કારણે કેન્સર, થ્રોમ્બોસિસ (લોહીની ગાંઠ બનવી જેના કારણે લોહી વહેતું અટકે) અને ફાઇબ્રોસિસને અટકાવવામાં મદદ મળી શકે છે.
તેમણે સૂક્ષ્મ યકૃત તો બનાવી લીધું પરંતુ તેમનું ધ્યેય સંપૂર્ણ અને આરોપિત કરી શકાય તેવું યકૃત બનાવવાનું છે. તેમની ટીમ સૂક્ષ્મ કણો પર કામ કરી રહી છે જે એક રણનીતિ અંતર્ગત ગાંઠ (ટ્યૂમર) પર હુમલો કરે અને બાદમાં ખાસ રીતે કેન્સરપીડિત કોષોની સારવાર કરી શકે.
સંગીતાનું સંશોધન કાર્ય સાયન્ટિફિક અમેરિકન, ધ બોસ્ટન ગ્લોબ, પોપ્યુલર સાયન્સ, ફોર્બ્સ, અમેરિકાની પીબીએસના નોવાસાયન્સનાવ, ધ ઇકોનોમિસ્ટ અને એમએસએનબીસી પર પ્રકાશિત થતું રહ્યું છે.
અગાઉ તેમને ૨૦૧૪ના વર્ષનું લેમેલ્સન-એમઆઈટી ઈનામ પણ મળ્યું છે. તેમાં કારકિર્દીની મધ્યમાં રહેલા અસાધારણ શોધકોને ઈનામ અપાય છે અને ઈનામની રકમ છે પાંચ લાખ ડોલર (૩ કરોડ રૂપિયા)! તેમને ડેવિડ એન્ડ લ્યુસિલ પેકાર્ડ ફેલોશિપ પણ મળી. અમેરિકન સોસાયટી ઑફ મિકેનિકલ એન્જિનિયર્સ તરફથી વાય. સી. ફુંગ યંગ ઇન્વેસ્ટિગેટર એવોર્ડ મળ્યો, અમેરિકન કૉલેજ ઑફ ક્લિનિકલ ફાર્માકોલોજી તરફથી યંગ ઇન્વેસ્ટિગેટર એવોર્ડ મળ્યો.
તેમને વિજ્ઞાન અને ઈજનેરીમાં વિવિધતાના પક્ષકાર માટે અને સારા શિક્ષક માટે હાર્વર્ડ મેડિકલ સ્કૂલ ડાઇવર્સિટી એવોર્ડ અને હાર્વર્ડ-એમઆઈટી થોમસ મેકમોહન મેન્ટરિંગ એવોર્ડ મળ્યો. તેઓ નેનોબાયોટૅક્નૉલૉજી, બાયોમેડિકલ માઇક્રોસિસ્ટમ અને ટિશ્યૂ એન્જિનિયરિંગ પરની સરકારી સંસ્થાઓમાં સલાહકાર છે. તેમણે ૧૫૦ એવા પ્રશિક્ષણાર્થીઓને તૈયાર કર્યા છે જેમણે ૪૦ અપાઈ ગયેલી અથવા આપવાની રાહ જોતી પેટન્ટ વિકસાવી છે!
તેમણે ફાઇઝર, જીનેટિક્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, આઈસીઆઈ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને ઓર્ગેનોજીનેસિસ જેવી કંપનીઓમાં કામ પણ કર્યું છે.
રસપ્રદ વાત એ છે કે આવી બહુમુખી અને વિદ્વાન પ્રતિભા પાછાં શાસ્ત્રીય ડાન્સર છે! તેમણે આરંગેત્રમ પણ કર્યું છે. જોકે હવે ડાન્સ કરવાનું છોડી દીધું છે. તેમની બે દીકરીઓ ડાન્સ કરે છે. તેમને પુસ્તકો વાંચવાનો શોખ છે, ક્યારેક વેકેશન લે છે અને સમુદ્ર કાંઠે ફરવા જાય છે. તેમને તેમના કામમાં તેમના પતિ, તેમનાં માતાપિતા અને આયાનો સારો ટેકો છે. જ્યારે દીકરીઓ સવારે જાગી જાય છે ત્યારે પોતે પણ જાગી જાય છે, પરંતુ હા રાત્રે જ્યારે દીકરીઓ સૂઈ જાય છે ત્યારે પોતે કમ્પ્યૂટર પર કામ કરતાં હોય છે!
તેઓ મહિલાવાદી પણ છે. બ્રાઉનમાં ભણતા હતાં ત્યારે તેમણે જોયું કે તેમની અનેક સહવિદ્યાર્થિનીઓ ચાર વર્ષના અભ્યાસ દરમિયાન ભણવાનું છોડી દેતી. આ જોઈ તેમણે સ્ત્રીઓ એન્જિનિયરિંગમાં આવે તે માટે પ્રયત્નો કર્યા. તેઓ જ્યારે ગ્રેજ્યુએટ વિદ્યાર્થિની હતાં ત્યારે તેમણે એક કાર્યક્રમ શરૂ કરવામાં મદદ કરી જે શાળામાં ભણતી વિદ્યાર્થિનીઓને એન્જિનિયરિંગ અને વિજ્ઞાન વિશે પ્રોત્સાહિત કરે છે. આ કાર્યક્રમ એમઆઈટીમાં આજે પણ ચાલુ છે. તેનાથી લગભગ ૨,૦૦૦ વિદ્યાર્થિનીઓ આ ક્ષેત્ર તરફ વળી છે. તેઓ બે બાયોટૅક કંપનીઓનાં સહસ્થાપક પણ છે.
તેઓ જ્યારે નાનાં હતાં ત્યારે તેમના પરિવારમાં હંમેશાં ચર્ચા થતી, જેમ અનેક પરિવારોમાં થતી હોય છે, કે સંગીતા શું બનશે. ડૉક્ટર, એન્જિનિયર કે સાહસિક (આંત્રપ્રિન્યોર)? સંગીતા આજે આ ત્રણેય છે!
(ગુજરાત ગાર્ડિયનની સાયન્સ પૂર્તિમાં તા.૨/૫/૧૫ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)
ભૂકંપ એ ઈશ્વરે આપેલી સજા છે?
ભૂકંપ એ ઈશ્વરે આપેલી સજા છે?
વિજ્ઞાન અને શ્રદ્ધા બંને ઘણી વાર સાથે ચાલે છે, તો ક્યારેક એકબીજાથી વિરુદ્ધ દિશામાં. બંને વચ્ચે ટક્કર પણ ચાલતી રહે છે, ઘણી વાર શ્રદ્ધા જીતે છે તો ક્યારેક વિજ્ઞાન. નેપાળમાં આવેલો ભૂકંપ હોય કે કચ્છમાં આવેલો ભૂકંપ…સાત દિવસ પછી જ્યારે બાળક જીવતું નીકળે કે પાંચ-છ માળેથી પડ્યા પછી પણ જીવ બચે ત્યારે શ્રદ્ધાને માનવાનું મન થાય તો ક્યારેક વિજ્ઞાને શોધેલી ટૅક્નૉલૉજીના કારણે વૃદ્ધ માણસ પણ નવા રૂપરંગ ધારણ કરી યુવાન બની જાય છે. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે કોઈ પણ કુદરતી આપત્તિ આવી છે ત્યારે શ્રદ્ધા પ્રગટે છે અને ક્યારેક તે અંધશ્રદ્ધાનું રૂપ પણ લઈ લે છે. વિક્રમ રાજાની વાર્તામાં ઘણી વાર આપણે વાંચ્યું હશે કે કોઈ બત્રીસલક્ષણો ઉકળતા તેલમાં પડે તો પ્રલય નહીં આવે, વગેરે વગેરે.
નેપાળમાં આવેલા ભૂકંપ પછી, આવી ઘણી લોકવાયકા, શ્રદ્ધા કે અંધશ્રદ્ધા ચાલી. કોઈકે કહ્યું કે નેપાળમાં પશુબલિ બહુ જ અપાય છે તેથી શિવજી (પશુપતિનાથ) કોપાયમાન થયા. વિહિપનાં નેતા સાધ્વી પ્રાચી, પણ તેમણે કહ્યું કે રાહુલ ગાંધી કાઠમંડુ ગયા તેથી નેપાળ પર કુદરતી આપત્તિ આવી પડી. ભાજપના સાંસદ સાક્ષી મહારાજે કહ્યું કે રાહુલ ગાંધી માંસ ખાય છે અને તે શુદ્ધિકરણ વગર કેદારનાથની મુલાકાતે ગયા તેથી આ આપત્તિ આવી પડી. હવે સાધ્વી પ્રાચીની વાત તો હજુ સમજાય કે રાહુલ કાઠમંડુ ગયા અને નેપાળમાં ભૂકંપ આવ્યો તેવો તેમણે તર્ક આપ્યો, પણ સાક્ષી મહારાજની વાતમાં કોઈ તર્ક ખરો? રાહુલ કેદારનાથ જાય એમાં નેપાળમાં ભૂકંપ શા માટે આવે? પહેલી વાત તો એ કે આવા લોકોનાં આવાં નિવેદનો જ હિન્દુ ધર્મથી લોકોને દૂર કરે છે. હા, એ વાત સાચી કે કોઈ ધર્મસ્થાને જવાનું હોય ત્યારે તેના નીતિનિયમો જરૂર પળાવા જોઈએ, પરંતુ કોઈ ચાર ધામની યાત્રા કરે કે કોઈ મંદિરના દર્શન કરે તેમાં વિરોધ ન હોવો જોઈએ. રાહુલ જેવા યુવાન કેદારનાથની યાત્રા કરે તો અન્ય યુવાનોને પણ પ્રેરણા મળી શકે. રાહુલ તો પાછા પગપાળા ગયા. ધારત તો ડોળી કે ઘોડા પર બેસીને જઈ શકત.
દરેક સમયમાં આવી અંધશ્રદ્ધા પ્રચલિત હોય છે. ભારતની સામાન્ય રીતે અંધશ્રદ્ધાળુઓના દેશની છાપ પડી ગઈ છે. એનું કારણ એ છે કે પશ્ચિમી માધ્યમોએ ભારત વિશે આવું ઠોકી બેસાડ્યું છે અને હિન્દુ ધર્મને પણ અંધશ્રદ્ધાના ચોકઠામાં બેસાડી દીધો છે, જ્યારે કે હિન્દુ ધર્મ સૌથી વધુ તર્ક પર આધારિત છે અને તેનાં શાસ્ત્રો તો પ્રશ્ન-જવાબની રીતે રચાયાં છે. ૨૦૧૧માં હૈતીમાં જબરદસ્ત ભૂકંપ આવ્યો હતો. તેમાં લાખો લોકો માર્યા ગયા હતા. તે વખતે પેટ રોબર્ટસન નામના ખ્રિસ્તી ધર્મ પ્રચારકે શું કહ્યું જાણો છો? તેમણે કહ્યું કે “આ ભૂકંપ તો આપત્તિમાં આશીર્વાદ સમાન છે. તેનાથી પુનર્નિમાણ થશે.” આ તો બરાબર. એમાં કોઈ નકારી ન શકે કે આપત્તિ આશીર્વાદ સમાન લેવી જોઈએ તેમ હકારાત્મક વિચારધારા કહે છે. અને આપણે કચ્છનું ઉદાહરણ જોયું જ છે. પરંતુ આ રોબર્ટસને આગળ કહ્યું : “હૈતીના લોકો જ્યારે ફ્રાન્સના અત્યાચારો સામે લડી રહ્યા હતા ત્યારે તેમણે શેતાન સાથે સમજૂતી કરી કે જો તમે અમને ફ્રાન્સની ચંગુલમાંથી છોડાવશો તો અમે તમારી સેવા કરીશું. આથી શેતાન માની ગયો. તેમણે ફ્રાન્સને હાંકી કાઢ્યું. હૈતીના લોકોને સ્વતંત્રતા મળી ગઈ પરંતુ ત્યારથી તેમને એક પછી બીજો શાપ મળતો જ રહ્યો છે.”
અત્રે એ ઉલ્લેખનીય છે કે હૈતી એક સમયે ફ્રાન્સના સામ્રાજ્યનો ભાગ હતું પરંતુ ૧૮૦૪માં હૈતીએ ક્રાંતિ કરી અને ફ્રાન્સને હાંકી કાઢ્યું. હૈતીના ૨૦૧૦ના ભૂકંપ પછી ફ્રાન્સના પ્રમુખ નિકોલસ સરકોઝી હૈતી આવ્યા હતા. તેઓ હૈતીની મુલાકાત લેનારા પહેલા ફ્રાન્સ પ્રમુખ હતા.
બોલો! રોબિન્સનભાઈ તો સાક્ષી મહારાજ કરતાં પણ ચાર ચાસણી ચડ્યા ને. તેમણે તો કપોળકલ્પિત વાત કરી. ફ્રાન્સના અત્યાચારોમાંથી બચવા હૈતીના લોકો ક્રાંતિ કરે તેને આ ભાઈ શેતાન સાથે સમજૂતી તરીકે ગણાવે છે અને હૈતીમાં આવેલી ધરતીકંપની આપદા આ શેતાન સાથે સમજૂતીના કારણે આવી હોવાનું કહે છે. એટલું જ નહીં, તેઓ આગળ વધીને એમ કહેવાનું ચૂકતા નથી કે આ સમજૂતીના લીધે જ હૈતી પર એક પછી એક કઠણાઈ આવતી રહી છે. આ પેટ રોબર્ટસન પાછા અમેરિકન મિડિયા મોગલ છે. તેઓ રૂઢિચુસ્ત ખ્રિસ્તી વિચારોને સમર્થન આપતા રહ્યા છે. તેમણે અનેક મોટી સંસ્થાઓ અને કૉર્પોરેશન અને યુનિવર્સિટી સ્થાપી છે. તેમની યુનિવર્સિટીમાં કેવું શિક્ષણ અપાતું હશે તે વિચાર આવે છે?
આ બધું આપણા મિડિયામાં નથી આવતું. આપણું મિડિયા હિન્દુ દ્વેષથી પીડાય છે. તે સાક્ષી મહારાજના બફાટને બતાવે તેમાં કોઈ વાંધો નથી, પણ રોબિન્સનની વિવાદાસ્પદ ટીપ્પણીને ૨૦૧૦માં બતાવી હતી?
જો રોબિન્સનની થિયરીને માની પણ લઈએ તો અમેરિકામાં છેલ્લાં કેટલાંય વર્ષોથી દુષ્કાળ, કેટરીના ચક્રાવાત, હિમ તોફાન, સેન્ડી તોફાન, મિસિસીપીમાં પૂર જેવી કેટલીય પ્રાકૃતિક આપદાઓ ત્રાટકતી રહી છે તો તેને શું માનવું? શું અમેરિકાએ પણ શેતાન સાથે સમજૂતી કરી છે? શું અમેરિકા પર પણ કોઈ શાપ લાગ્યા છે? અમેરિકાના પ્રમુખ ઓબામાએ પણ હૈતીના ભૂકપં વખતે સંદેશ આપ્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું: આપણે આપણા દક્ષિણના પડોશી સાથે એક થઈને ઊભા છીએ, એ જાણતા હોવા છતાં કે તેના પર ઈશ્વરની કૃપા નથી, આપણે ત્યાં જઈએ છીએ. ઓબામાનો ઈરાદો રોબિન્સન જેવો હશે કે નહીં તે ખબર નહીં, પણ એ વાત પણ સત્ય છે કે કોઈ પણ માણસ બચી જાય છે તો પહેલું વાક્ય તેના મોઢામાંથી નીકળે છે કે ભગવાનની કૃપાથી હું બચ્યો. ઓબામાના મોઢામાંથી પણ આ જ રીતે ઈશ્વરનો ઉલ્લેખ નીકળ્યો હશે.
હૈતીના ભૂકંપ વખતે જ નહીં, ઈ.સ. ૧૭૫૦માં લંડનમાં બે નાના આંચકા આવ્યા હતા ત્યારે પણ લંડનના બિશપે આ માટે લંડનવાસીઓના વ્યભિચારને જવાબદાર ગણાવ્યો હતો. ઑક્સફર્ડના બિશપે કહ્યું હતું કે ઈશ્વરે આપણને ચેતવવા અને આપણને આપણા પાપમાંથી બહાર કાઢવા માટે આવું કર્યું છે. લંડનના બ્લુમ્સબરીમાં ખ્રિસ્તી ક્લર્જી ડૉ. વિલિયમ સ્ટુકીલીએ કહ્યું હતું કે ઈશ્વર જ્યારે ક્રોધે ભરાય છે ત્યારે તે ધરતીકંપ લાવે છે.
ઈ.સ. ૧૭૫૫માં લિસ્બનમાં વિનાશકારી ભૂકંપ આવ્યો હતો અને તે તેમાં શૂન્યવત્ થઈ ગયું હતું ત્યારે એક ખ્રિસ્તી ધર્મોપદેશકે કહ્યું હતું કે જે લોકો જીવતા રહ્યા છે તેઓ પ્રમાણમાં નસીબદાર છે કેમ કે ભગવાને જેટલા લોકોને માર્યા છે તેના કરતાં વધુ લોકોને બચાવ્યા છે. ચર્ચની અંદર સુધારાઓ કરવા જોન વેસ્લી નામના એક ભાઈએ ચળવળ ચલાવી હતી તેમણે લખ્યું હતું કે પાપીઓ પર પ્રભાવ પાડવા ધરતીકંપ સિવાય બીજી કોઈ દિવ્ય અનુગ્રહ ન હોઈ શકે.
તમે માની શકો, ઈ. સ. ૧૯૩૪માં જ્યારે આજની જેમ જ નેપાળ અને બિહારમાં ભૂકંપ આવ્યો ત્યારે મહાત્મા ગાંધીજી, જેને મોટા સુધારક અને મહાન વિચારક પણ મનાય છે તેમણે શું કહ્યું હતું? તેમણે કહ્યું હતું: આપણે લોકોએ હરિજનો સામે જે પાપ આચર્યાં છે તેના કારણે ઈશ્વરીય સજા આપણને મળી છે. ઈશ્વરે બિહારીઓને સજા આપી છે કારણકે તેઓ દલિતો સાથે અસ્પૃશ્યતાનો વ્યવહાર કરે છે.
આનો નોબલ પુરસ્કાર વિજેતા, આપણું રાષ્ટ્રગીત રચનાર, કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે સખત વિરોધ કર્યો હતો. તેમણે એક પત્ર લખ્યો અને વિનંતી કરી કે ગાંધીજીના સામયિક ‘હરિજન’માં તેને પ્રગટ કરવામાં આવે. ટાગોરે ગાંધીજીના મંતવ્ય પ્રત્યે દુઃખદ આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું હતું અને તેને અવૈજ્ઞાનિક વિચાર ગણાવ્યો હતો. બ્રહ્માંડમાં જે થાય છે તેને નૈતિકતા સાથે જોડવું ખોટું છે તેમ ટાગોર માનતા હતા. તેમણે પોતે ગાંધીજીના આવા વિચારોથી ભારે દુઃખી થયા છે તેવું લખ્યું.
ગાંધીજીએ એ પત્રનું શું કર્યું? પોતાનાથી વિરુદ્ધ વિચારનો એ પત્ર હતો એટલે કચરા ટોપલીમાં નાખી દીધો? ના. તેમણે એ પત્ર છાપ્યો. સાથે પોતાનો જવાબ પણ છાપ્યો: “મારા માટે, દુષ્કાળ, પૂર, ભૂકંપ જેવી આફતો માણસની નૈતિકતા સાથે જોડાયેલી છે. આથી મને લાગે છે કે ધરતીકંપ એ અસ્પૃશ્યતાની સજા છે. સનાતનીઓ એવું માની શકે છે કે હું અસ્પૃશ્યતા સામે ઉપદેશ આપું છું તે ગુનાની આ સજા છે. હું પશ્ચાતાપ અને આત્મશુદ્ધિની વિનંતી કરું છું. પ્રકૃત્તિના સિદ્ધાંતો પ્રત્યે મારા અજ્ઞાનને હું સ્વીકારું છું પરંતુ હું નાસ્તિકો સમક્ષ ઈશ્વરનું અસ્તિત્વ પુરવાર કરી શકતો નથી, જે રીતે હું બિહારમાં આફત સાથે અસ્પૃશ્યતાના પાપનો સંબંધ પુરવાર કરી શકતો નથી. જોકે એ જોડાણ, એ સંબંધને હું અનુભવું છું.”
ગાંધીજી જેવા બેરિસ્ટરે આવું વિધાન કેમ કર્યું હશે? તેમણે ભૂકંપને અસ્પૃશ્યતા સાથે શા માટે જોડ્યો હશે? કદાચ એટલે કે એ વખતે ભારતીયોમાં અસ્પૃશ્યતાને દૂર કરવા તેમને ભૂકંપની ઘટના હાથવગી લાગી હશે. જેમ, હિન્દુ ધર્મમાં ઘણી વાતો નૈતિકતા સાથે જોડવામાં આવી છે અને માણસ ખોટું કામ, જેને ધર્મની ભાષામાં પાપ કહે છે, તે ન કરે તે માટે તેને નર્કનો ભય બતાવાયો છે, તેમ ગાંધીજીને લાગ્યું હશે કે જો અસ્પૃશ્યતાને પાપ ગણાવીને તેને ભૂકંપ સાથે જોડી દેવામાં આવે તો લોકો ભયથી અસ્પૃશ્યતા નહીં આચરે અને આ કલંક દૂર થશે.
(ગુજરાત ગાર્ડિયનની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા.૬/૫/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો
ચાલો પાછા ભેગા રહીએ
ચાલો પાછા ભેગા રહીએ
માંબાપને મન સંતાનને ઉછરતા જોઇને, હૈયે જે ધરપત થાય છે તે અનોખી હોય છે. બીજી ખુશી સંતાનોના લગ્ન ! દીરેશ અને આયુતી ને સંતાનમાં ત્રણ દીકરા અને એક દીકરી હતી. સૌથી મોટી દીકરી હતી, એના લગ્ન થયા બાદ દીકરા વિનેગના લગ્ન થયા વિનેગના ઘરે સંતાન પારણામાં જુલ્યું કે દીરેશે બીજા પુત્ર સીકરના લગ્ન કરી દીધેલા. તેના લગ્નને બે વર્ષ થયા કે એના ઘરે પણ પારણું જુલે તેવા સમાચાર આવ્યા. હસી ખુશીનો માહોલ બની ગયો.
“ દીરેશ કેમ અત્યારમાં સુઈ ગયો કે ? ”
“ ના વ્હાલી ના…આપણા પુત્ર પથને સારી નોકરી મળી ગઈ છે તો દિલ હજી ખુશીના તળાવમાંથી બહાર નથી આવ્યું. સુતો સુતો મલકાવ છું અને પોતાને બડભાગી સમજુ છું. ”
“ કેમ પથની હું માં નથી કે એકલા એકલા હરખાવ છો ? ” થોડી ઈર્ષ્યાના ભાવે તેની પત્ની આયુતી બોલી.
“ તું પણ હરખા ને; હરખાવામાં ક્યાં ટેક્ષ ચૂકવવો પડે છે. ” મલકાઈને તે બોલ્યો.
“ તમે મને આડી અવળી વાતે ના લગાડી દેશો. ”
“ વાહ રે મારી ભોળી ભટ આયુતી. કયારેક તું; અને ક્યારેક તમે કહે છે તો કેટલી મીઠડી લાગે છે ! ” પોતાની તરફ ખેંચતા દીરેશે કહ્યું.
“ પાછા મને તું અરે ! તમે બીજા વ્હેણમાં ધકેલી દેશો. ”
“ તારો ચહેરો પણ કોઈક ખુશી છુપાવે છે ”
“ હા, ક્યારની કામ કરતી કરતી હરખાતી હતી. તો થયું કે ચલ થોડો હરખ તને પણ વહેંચું. ”
“ ઓહ તો એમ વાત છે; તું પણ…હેં….? ”
“ હજી પણ તારું પાગલપન ગયું નથી. સસરામાંથી દાદા બન્યા. ” હેતથી પતિના ખભે મુક્કી મારતા તે બોલી. અને પછી વળગી પડી.
“ હવે તું હરખ મને આપીશ કે એકલી એકલી મલકા યે જઈશ ? ”
“ હા, આપણો પથ હવે નોકરીએ લાગી ગયો છે. તો કોઈ મંગલ પ્રસંગ ઉજવીએ તો કેવું ? ”
“ અરે ગાંડી એમાં પૂછવાની વાત છે. દિવાળીને તો આપણે હર વખત પ્રેમેથી જ ઉજવીએ છીએ. ”
“ તમારા એ કાકલુદી વેડાને બરાબર જાણું છું. આમ સીધી વાત કરવાથી કોઈ નુકશાન નહિ જાય વહાલમ. ”
“ હમ….મને પણ એક વાર એવો વિચાર આવેલો. એકવાર પથને પૂછી જોઈએ ”
“ અગર એને કોઈ છોકરી પસંદ ના કરી હોય તો ? ”
“ તો પછી તારે છોકરી પસંદ કરવાની ? ”
“ પાછી મશ્કરી ? ”
“ આ મશ્કરી નથી પણ નક્કર હકીકત છે. છોકરીને સ્ત્રી બરાબર જાણી અને સમજી શકે ! ”
બીજા દિવસની પરોઢ થઇ કે આયુતીએ પથને પુછીજ લીધું.
“ બેટા, નોકરીમાં બરાબર સેટ થઇ ગયો ? ”
“ નવી છે ને મોમ, પણ બહુ તકલીફ નથી પડતી. ”
“ ક્યાંથી પડે, મારો દીકરો મળતાવડો જો છે ! ”
“ આજે સવાર સવારામાં મશ્કા; શું વાત છે મોમ ? ”
“ ભલું થાજો આ નવા જનરેશનનું, હું તને એમ કહેતી કે નોકરીનું સેટ થઇ ગયું હોય તો છોકરીનું સેટ કરીએ. ”
“ કેમ મોમ તને નવરા પડી કે કંઈ ને કંઈ સેટ કરવાના જ વિચાર આવે ? મોમ ખોટું ના લગાડીશ પણ હજી થોડો ટાઈમ લઈએ તો કેવું ? ”
“ કોઈ વાંધો નહિ બેટા પણ જો હવે જમાનો બદાલાઈ ગયો છે. પહેલા આવી વાત ભાભી સાથે થતી. તારે બે બે ભાભીઓ છે પણ છતાં તને આજ બેધડક પૂછું ને મને બેધડક જવાબ આપ. ”
“ તું તો આજે કંઈ બોમ્બાર્ડીન્ગના મુડમાં છે લી ! ઓ કે, પૂછ બેધડક જવાબ દઈશ. ”
“ તારા લગ્ન માટે અમારે છોકરી ને પસંદ કરવાની તસ્દી લેવી પડશે કે; તેં અમને એમાંથી રાહત અપાવી છે ? ”
“ ઓફ્ફ…ગેમા ભાભીને બધી ખબર છે; મારે મોડું થાય છે. હું જાઉં…બાય. ” કહીને પથ તો પગથીયા કુદતો ઘર બહાર નીકળી ગયો.
“ નાટકિયો, કહે કે બેધડક જવાબ દઈશ…. ”
મનમાં મનમાં હરખાતી આયુતી પોતાનાં પતિની સામે જોઇને ઘણી ઉભરાય છે. ત્રણે દીકરાના લગ્ન થઇ ગયા છે. બે દીકરાને ઘરે તો પુત્રો પણ અવતરી ચુક્યા છે. જીંદગીમાં બધું રાબેતા મુજબ સરળ રીતે પાર પડી જાય એટલે સુખી જીવન !
દીરેશ અને આયુતીનું જીવન એક અંશે પણ ઉણું ઉતરે તેવું નથી. પણ રાત્રે પોતાની પુત્રવધુએ કરેલ પ્રસ્તાવને જાણીને થોડી દુઃખી થઇ ગઈ છે. ઘરમાં આનંદ અને ઉલ્લાસ ભર્યું વાવરણ હોય. સૌ મોજ અને મજાકમાં જીવન વ્યતીત કરે. કોઈની ઈર્ષ્યા કરવાને બદલે એક બીજાની ચિંતા કરે અને દેખરેખ રાખે. તો ભલા આવા ઘરની તો સમય પણ ઈર્ષ્યા કરે કે કેમ ! એકબીજા સંપીને એવી રીતે રહે છે કે કોઈને કશું કહેવાની જરૂર જ નથી. ઘરમાં આવું વાતાવરણ ઉભું કરવા માટે ઘરનાં બે પીલ્લર સમાન પતિ દીરેશ અને પત્ની આયુતી જવાબદાર છે. દીરેશ માટે તો પુત્ર હોય કે પુત્રવધુ, હોય ઘરનાં એક સામાન્ય સભ્યથી વિશેષ નથી કે ઉણું નથી ! આથી જ રાત્રે ગેમાએ કરેલ વાતને ધ્યાનમાં લઈને આજે પહેલી વાર દીરેશે થોડા ઊંચા અવાજે પુત્રવધુ ગેમા સાથે વાત કરવાની ફરજ પડી.
“ ઘરની વાત તો બાજુ વાળાની દીવાલ પણ સાંભળી જાય તે સારું નહિ. વધુ તો હું ખાસ કંઈ નથી કહેતો પણ શાનમાં સમજી જવામાં શાણપણ છે. ” તે બોલ્યો એટલે ઘરમાં સન્નાટો છવાઈ ગયો. નાની બંને વહુઓ પણ એક બીજા સામે જોવા લાગી કે આજ સુધી તો એવી કોઈ વાત કે દલીલ નથી થઇ; કે નથી તો એવી કોઈ ઘટના ઘટી કે ગેમા ભાભીને આમ અલગ જવા માટે મજબુર થવું પડે. ગેમાએ એક વાર પોતાનાં પતિ સામે જોયું. તે તો એકદમ નિરાશ અને નીચું મોઢું જોઇને બેઠેલ છે. આથી તેને જ બોલવાની ફરજ પડી.
“ પપ્પા, બધા વચ્ચે બોલવા બદલ માફી ચાહું છું. પણ વધુ ના બોલતા એટલું કહીશ કે જે થશે તે સારા માટે થશે. અને તમે લોકો એવું ના માનો કે અમે લોકો બધાથી કંટાળી ને જઈએ છીએ. કે અમારે લીબર્ટી જોઈએ છે. ”
“ તો પછી ગેમા બેટી આ ઘરમાં બધા સાથે રહીએ તો કેવું ? ” દીરેશે કહ્યું.
“ હા ભાભી, હું ક્યારેક તમારી મજાક કરું છું તે પણ નહિ કરું પ્રોમિસ ! ” એકદમ ગળગળા થતા પથે કહ્યું.
“ ભાભી સાથે મજાક ના કરે તેવું તો જીવન જ કેવું ? તમે લોકો અમને સમજવાની કોશિશ કરો. ”
“ ભાભી…. ”
“ બેટા પથ….મને તેમની વાત ગળે ઉતરે છે. દીરેશ તમે પણ દિલને કોચવ્યા વગર એમને પ્રેમથી રજા આપો. અને રજામાં આપણે ત્યાં જઈશું; એ લોકો અહિં આવશે કેમ દીકરા ? ” આયુતીએ પથને અટકાવતા કહ્યું.
“ ઠીક છે, મને પણ વાત ગળે ઉતરી ગઈ છે. ”
અને અઠવાડિયા બાદ મોટો દીકરો અને તેનું કુટુંબ બીજા ઘરે રહેવા જતું રહ્યું. જેને પણ સમય મળે ત્યારે એક બીજાને મળે છે. ક્યારેક તો બધા વળી સાથે થઇ ને એવો ઉત્સાહ માણે છે. આવાજ એક દિવસે દીરેશ અને આયુતી સાથે પથની છોકરી પૃથા પણ તેમના ઘરે આવ્યા છે. ગેમા તો કિચનમાં કામ કરી રહી છે પણ બંને બાળકો દોડીને દાદા દાદીના ખોળામાં ગયા. જેવી ગેમા આવી કે ત્રણે બાળકો બીજી રૂમમાં રમવા માટે જતા રહ્યા.
“ ગેમા તને નથી લાગતું કે તારા સંતાનો; પૃથાને જોઇને એકદમ ખુશનુમા આવી ગયા હોય ? ”
“ સાચી વાત છે. મને એ પણ વધારાની ખબર પડી ગઈ છે કે, એકલા રહીને સંતાન ઉછેર કરવો કેટલો અઘરો થઇ પડે છે. અને દાદા કે દાદી સાથે સંતાનોને જે મમત બંધાય તે અનોખી હોય છે. તમારા જેવા દાદા દાદી મળે તેવા સંતાનો અને માંબાપોના જીવન તો ધન્ય જ ગણાય ! અને… ”
“ અને…..? ” આગળ બોલાતી ગેમા અટકી એટલે આતુરતાથી આયુતીએ પૂછ્યું.
“ કશું નહિ પપ્પા છે; અને તમને મારા કરતા તો એનો વધુ અનુભવ હશે ”
“ ગેમા, કહે તારા પપ્પા તો કદાચ મારા કરતા વધુ લાગણી શીલ છે. ”
“ હા કહે ગેમા….પણ રહેવા દે હું જ કહી દઉં છું. ક્યારેક તને અમારો દીકરો ગુસ્સે થાય તેજ ને ? અને અમે હોઈએ તો તેને થોડી શરમ આવે રાઈટ ? ”
દીરેશે કહ્યું એટલે ગેમા નીચું જોઈ ગઈ અને હકારમાં માથું હલાવ્યું. દીવાલો પણ એના મૌન સાથે મુક સંમતિ આપી રહી. બાજુની રૂમમાં કિલ્લોલ કરતા બાળકોનો અવાજ; છેક દિવાન રૂમમાં આવી રહ્યો હતો. દીરેશે એ બાજુ જોયું અને કાનને સરવા કર્યા કે ગેમા બધું સમજી ગઈ. પણ મનમાં એવું ય બોલી કે; સસુરજી, હું જે સમજેલી તે તમને મોડેથી સમજાશે.
પૃથાને લઈને દીરેશ અને આયુતી ઘરે આવ્યા. આવતાં આવતાં સાંજ પડી ગયેલી. જેવા તેઓ ઘરે આવ્યા કે બધા તેમની કાગડોળે રાહ જોઈ રહ્યા હતા. અને વળી રાબેતા મુજબ ઘરમાં ગુંજન અને કિલ્લોલે સામ્રાજ્ય સ્થાપી દીધું.
“ મોમ-પપ્પા, તમને એવું નથી લાગતું કે ભાઈને પાછો લઇ આવવો જોઈએ ? ” પથે ના રહેવાયું એટલે પૂછી લીધું.
“ હા મોમ, જુઓ ને બધા છોકરાઓ પણ ત્યાં જઈએ કે કેવા ગુલતાન કરવા લાગે છે. ” તેની પત્નીએ સાદ પુરાવ્યો.
“ કાલે હું અને તારી મોમ એજ વાત કરતા કે તું અને ભાઈ જીઇને લઇ આવો. ”
“ હા મોમ હું જઈશ અગર પથ આવે તો ” સીકરે કહ્યું.
“ અરે ભલા, હું જ તો પ્રસ્તાવ રાખું ને કેમ ના આવું ? ”
બીજા રવિવારે બેઉ ભાઈ જઈને પોતાના લાડલા ભાઈ ભાભીને પોતાનાં સ્વ ઘરે લઇ આવ્યા. અને વળી ઘરમાં હતી એવી સંપની સુવાસ ફેલાઈ રહી.
“ બેટા વિનેગ અને ગેમા, ઘરમાં સંપ અને સહકારનું વાતાવરણ સર્જવા અમે ભોગ આપ્યો તે આજે લેખે લાગ્યું. આયુતીએ સ્નેહની લાગણી અકબંધ રહે તે માટે ખુદ કામ કરતી રહી અને તમારી પાસે લેતી પણ રહી. પણ ગેમા તારા ચહેરા પર જે મને પ્રસન્નતા દેખાય છે તે પ્રસંશનીય છે. પણ અમને ના સમજાય તેવી છે. તો પ્લીઝ તારી પ્રસન્નતા ને આજ મન મુકીને આ ઘરમાં વહેવા દે ! પછી છો સમય સાંભળવા થંભી જતો. ”
“ અલગ રહેવા જવાનો આઈડિયા મારો હતો, તો પહેલા તો હું આપ સૌ સમક્ષ માફી માંગું છું. ” અત્યાર સુધી મૌન રહેલ વિનેગે હાથ જોડી કહ્યું.
“ અને હું પણ..જેમાં મારો પણ પુરતો સાથ હતો. ” ગેમાએ પણ હાથ જોડીને નમ્રતા બતાવી.
“ જે થયું તે મોટાભાઈ, અને શું તમે પણ ભાભી. ” હરખુડો પથ બોલી પડ્યો.
“ બેટા પથ આજે તું થોડી વાર જાળવ્યો જા. માફી માંગતી વખતે ચહેરા પર શરમના ભાવ આવવા જોઈએ યા તો અફસોસના ! ”
“ શું તું યે દીરેશ…બિચારા માફી માંગે તો છે ” આયુતી વચ્ચે ટપકી પડી.
“ વિનેગ અને ગેમા તમને બેયને જોઇને મારું હૈયું આજ ફાટ ફાટ કુદે છે. આઈ એમ સો પ્રાઉડ ઓફ યુ બોથ ! ”
“ અરે, મને તો કશું સમજાતું નથી કોઈ ફોડ પાડો અને દયા કરો મુજ પર ! ” આયુતી કરગરવા લાગી.
“ તું તારા કાનેજ સાંભળ ગેમા પાસેથી. કહે બેટા તારા કપાળે જે ચમક ઉપસી છે તે કશુક કહેવા થનગની રહી છે. ”
“ પપ્પા, આજે તો હું તમને માની ગઈ. લોકો કહેતા કે જ્યાં ના પહોંચે કવિ ત્યાં પહોંચે અનુભવી. તે તમે સિદ્ધ કરી બતાવ્યું છે. ”
“ લાગે છે હું આજે વધુ આનંદના અતિરેકે પાગલ થઇ જઈશ. ”
“ પાગલ ત્યારે થઈશ જયારે આપણી પુત્રવધુ પાસેથી વધુ સાંભળીશ. ”
“ કહે, જલ્દી કહે ગેમા મને વધુ મુંજવ નહિ. ”
“ ફરી એકવાર સૌ પાસે માફી માંગું છું. અમે લોકો પણ અલગ રહેવા ગયા તેમાં કોઈ સ્વાર્થ નહોતો. અમે લોકોએ પણ ઘણું બધું જાણ્યું ને અનુભવ્યું છે. સ્વતંત્ર રહીને ઘરની સંપૂર્ણ જવાબદારી અને આવી પડતી સમસ્યા કે અનેક સામનાઓને પહોંચી વળવું ઘણું કઠીન છે. ” ગેમા શ્વાસ લેવા રોકાઈ.
“ હા ગેમા સાચું કહે છે. જોબ પર જતા પણ અડધો જીવ ઘરે રહે. બાળકો સ્કુલેથી આવી ગયા હશે; ટયુશને જતા રહ્યા હશે કે કેમ ? વિગેરે. ” વિનેગે આગળ કહ્યું.
“ વડવા લોકો કાયમ કહે કે વધુ વાસણ સાથે રહે તો ખખડે. અને હું સારી રીતે જાણતી હતી અને બધા પર મને ખુબ ગર્વ હતો અને છે પણ. બધામાં મોટા હોવાના નાતે અમે લોકો એક એક્સપેરીમેન્ટ કરીને એક નવી પહેલમાં ઢાળવા માંગતા હતા. ”
“ હા મોમ, જેમ તમને અમે અલગ રહેવા જવાનું દુખ હતું તેમ અમે પણ દુખી હતા. પણ દુખ ખમીને એક બીજાની સંપ અને સહકારની લાગણીને વધુ સખત બને તે માટે પ્રયત્નશીલ હતા. અને આજે અમે બંને એટલા ખુશ છીએ કે અલગ રહીને તમને લકોને મિસ કરીને અમે જે ગુમાવેલું તેનો અફસોસ ભુલાઈ ગયો અને મન પુલકિત બનીને નાચે છે. ”
“ હા, આથી જ મેં કહ્યું કે પપ્પા મહાન છે. મમ્મી, મમતાની મુરત છે. ”
“ ભાઈ, ભાભી; તમે જે પગલું ભર્યું તે ધન્યતાને પાત્ર છે કે કેમ તે નહિ કહું પણ; અગર કોઈ મને પૂછે કે સ્વર્ગ કેવું હોય? તો એટલું જરૂર કહી શકું કે આપણા ઘરથી રૂડું તો નહિજ હોય ! ” પથે કહ્યું અને ભાવિન બનીને ભાઈ ભાભીના પગમાં પડી ગયો. આ જોઇને ઘરની દીવાલો પણ ગર્વ અનુભવીને એક બીજા સામે મલકાવા લાગી.
સુખી કોણ ?…શ્રી પી.કે.દાવડા / લોટા પુરાણ ..બોધ કથાઓ … સુ.શ્રી પ્રજ્ઞા વ્યાસ
સુખી કોણ ?…શ્રી પી.કે.દાવડા / લોટા પુરાણ ..બોધ કથાઓ … સુ.શ્રી પ્રજ્ઞા વ્યાસ
Subscribe to:
Posts (Atom)