અમેરિકામાં અમેરિકનિઝમ, સિડિશન અને મેકકાર્થિઝમ
“કોમરેડ, મિત્રો અને સાથી કાર્યકરો, આજે બપોરે હું જે બોલવાનો છું તેના માટે તમારા રસ અને તમારા સમર્પણની પ્રશંસા કરું છું. મજૂરો માટે બોલવું, જે લોકો પરિશ્રમ કરે છે તે પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને બાળકો માટે વિનંતી કરવી; શ્રમિક વર્ગની સેવા કરવી એ મારા માટે ખૂબ જ સૌભાગ્યની વાત રહી છે.
હું હમણાં જ એ સ્થળની મુલાકાતેથી પરત આવ્યો છું જ્યાં આપણા ત્રણ સૌથી વધુ વફાદાર કોમરેડો શ્રમજીવી વર્ગના કામ માટે તેમના સમર્પણની સજા ભોગવી રહ્યા છે. તેમને સમજાઈ ગયું છે કે વિશ્વમાં લોકશાહીને સુરક્ષિત કરવા માટે લડત આપવા આ દેશમાં વાણી સ્વાતંત્ર્ય(ફ્રી સ્પીચ)ના બંધારણીય અધિકારનો ઉપયોગ કરવો અત્યંત ખતરનાક છે. મને સમજાય છે કે આજે બપોરે તમારી સાથે વાત કરવામાં, વાણી સ્વાતંત્ર્યના અધિકાર પર કેટલીક મર્યાદાઓ મૂકાઈ છે…”
રખે એમ માનતા કે ઉપરોક્ત ભાષણ કન્હૈયાકુમાર કે એના કોઈ સાથી ડાબેરી નેતાનું છે. એ છે અમેરિકાના મજૂર નેતા યૂજીન ડેબ્સનું. અમેરિકાના કેન્ટન ઑહિયોમાં પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધનો વિરોધ કરતું ભાષણ આપવા બદલ એમની ધરપકડ કરાઈ હતી અને ઑહિયોના ક્લીવલૅન્ડની ફેડરલ કૉર્ટમાં એમને દોષી ઠરાવાયા હતા. આ ભાષણ બદલ એમને દસ વર્ષની સજા કરાઈ હતી!
અને આપણા કેટલાક લૅક્ચરખ્યાત બુદ્ધુજીવીઓ છાશવારે ભારતની ટીકા અને અમેરિકાના વખાણ કરે છે. તેઓ રહે છે ભારતમાં, કમાય છે ભારતમાં, પ્રસિદ્ધિ મેળવે છે ભારતમાં પણ એમને ઉઠતા-બેસતા, ખાતા-પીતા અને અન્ય ક્રિયાઓ કરતા બસ અમેરિકાના જ વિચારો આવે છે. એટલો જ પ્રેમ હોય તો અમેરિકા જઈને કેમ ન વસે? કેમ કે ત્યાં એમનો કેટલાક ભારતીયો સિવાય કોઈ ભોજિયોભાઈ પણ ભાવ ન પૂછે. સંશોધન કરવાની તસદી લેવી નથી એટલે જે ચિત્ર મિડિયામાં રજૂ કરાય છે તેના આધારે અમેરિકા વિશે એવી છબિ આવા બુદ્ધુજીવી લેખકો વાચકોના મનમાં બેસાડવા માગે છે કે અમેરિકામાં તો ગમે તેમ કપડાં પહેરો, ગમે તેવું બોલો, બધું જ ચાલે.
ભારતમાં જ્યારથી સત્તા પલટો થયો છે ત્યારથી વાણી સ્વાતંત્ર્યનો મુદ્દો કેન્દ્ર સ્તરે અને ગુજરાતમાં બહુ ચગ્યો છે. રાજકીય માંધાતાઓના ઈશારે કેટલાક પટેલોને અનામતની લોલિપોપ આપીને આંદોલનના માર્ગે ચડાવનારા અને કોઈ પણ ભોગે સમાધાન કરવામાં નહીં માનતા હાર્દિક પટેલ તેમજ જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટીમાં મારાતમારા પૈસે પડ્યા પાથર્યા રહેતા અને કાશ્મીરને ભારતથી અલગ કરવાની-સંસદ પર હુમલા માટે કાયદાની અનેક પ્રક્રિયાઓ બાદ તેમજ રાષ્ટ્રપતિ સમક્ષ દયાની અરજી ગયા પછી ફાંસીના માંચડે લટકાવાયેલા ત્રાસવાદી મકબૂલ ભટ્ટ અને અફઝલ ગુરુને શહીદમાં ખપાવીને દેશવિરોધી નારા પોકારનારાઓ કન્હૈયાકુમાર, ઉમર ખાલીદ અને અનિર્બાન ભટ્ટાચાર્ય પર રાષ્ટ્રદ્રોહનો કાયદો લાગુ પડાતાં આ બુદ્ધુજીવીઓનો શોરબકોર વધી ગયો છે. ‘ભારત માતા કી જય’ એ સ્વતંત્રતા મેળવવા માટેનું એક જોશપ્રેરક સૂત્ર હતું પરંતુ આજે ‘ભારત માતા કી જય’ એ કોઈ એક રાજકીય પક્ષ, કોઈ એક રાજકીય સંગઠનનો પેટન્ટ બની ગયો હોય તેમ, તેનો વિરોધ કરવો એ ગર્વની વાત બની છે. એવા જોક- એવા કાર્ટૂન ફરી રહ્યા છે કે વિજય માલ્યાએ ભારત માતા કી જય બોલ્યું એટલે તેમને ભાગી જવા દેવાયા. આ બુદ્ધુજીવીઓને ભારત સિવાય કોઈ પણ દેશ સારો લાગે છે અને અમેરિકા તો ઓહોહો! જન્મભૂમિ કરતાં પણ પ્રાણપ્યારી લાગે. એમનું બધું ઘી-ઘી અને આપણું બધું છી-છી!
૧૮ માર્ચે ‘આજતક’ ચૅનલ પર એક કાર્યક્રમમાં કન્હૈયાકુમાર કહે છે કે ભારતીય સંવિધાનમાં ક્યાંય ‘નેશન’ શબ્દ જ નથી. ‘ઇન્ડિયન સ્ટેટ’ શબ્દ જ છે. એમઆઈએમ નામના મુસ્લિમ કોમવાદી પક્ષના અસાઉદ્દીન ઓવૈશી પણ મહારાષ્ટ્રમાં ગર્વથી કહે છે કે તેઓ ભારત માતા કી જય નહીં જ બોલે કારણકે ક્યાંય સંવિધાનમાં લખ્યું નથી. આપણે ત્યાં કન્હૈયાકુમારને આ રીતે ભારત વિરોધી, ભારતીય સેના વિરોધી ઝેર ઓકવા માટે છૂટો ફરવા દઈ શકાય, બાકી કોઈ પણ દેશ પોતાના ઘરમાં અરાજકતાવાદી, દેશના ટુકડા કરવાની પ્રવૃત્તિ ચલાવી ન લે, ચાહે તે અમેરિકા હોય કે રશિયા. અને એટલે જ આ બંને દેશો મહાસત્તા હતા અને છે. (રશિયા ભલે ભાંગ્યું તોય ભરુચ જેવું છે જે તેણે સિરિયામાં દેખાડી દીધું છે.)
અમેરિકાના એક લેખક છે જૉન ગ્રિફિંગ. તેમણે એક લેખ લખેલો. તેમાં તેમણે લખ્યું કે “ઓબામા સરકાર હકીકતો અને ગુણવત્તાના આધારે દલીલોમાં જીતી શકતી નથી એટલે તે ચર્ચાને નિયંત્રિત કરવા રાજકીય વિપક્ષને અપરાધી બતાવવા પ્રયાસ કરી રહી છે. પહેલાં ઘરેલુ સુરક્ષા મંત્રાલય (અમેરિકામાં તેને ડિપાર્ટમેન્ટ ઑફ હોમલેન્ડ સિક્યોરિટી કહે છે)એ કન્ઝર્વેટિવ દૃષ્ટિકોણને ત્રાસવાદી તરીકે વર્ગીકૃત કર્યો. (એટલે કે વિપક્ષોના દૃષ્ટિકોણ ત્રાસવાદી પ્રકારના છે.).”
ગ્રિફિંગ આગળ પર લખે છે કે “રાજદ્રોહનો કેસ વાણી સ્વાતંત્ર્યના મુદ્દાઓ સાથે એટલી બધી વાર સંકળાય છે કે અમેરિકાના સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે અનેક વાર ઠરાવ્યું છે કે રાજદ્રોહ વિરોધી કાયદાઓ ગેરબંધારણીય છે.” ગ્રિફિંગ આનું અર્થઘટન કરે છે: “આનો અર્થ થાય છે કે રાજદ્રોહ બંધારણીય છે.”
ગ્રિફિંગના આખા લેખનો સૂર એ છે કે ઓબામા સરકાર રાજકીય લાભ માટે વાણી સ્વાતંત્ર્યના અધિકાર પર તરાપ મારવા માગે છે અને તેને તેમાં સફળ બનવા ન દેવી જોઈએ.
અમેરિકાના ઉછીના વિચારો પર જીવતા બુદ્ધુજીવીઓએ ક્યારેય વિચાર્યું ખરું કે એક સમયે જબરદસ્ત પ્રભાવી રહેલો અને આજે પણ કન્હૈયાકુમાર જેવાઓને આકર્ષી જતો સામ્યવાદ કેમ ક્યારેય અમેરિકામાં પગદંડો ન જમાવી શક્યો? કારણકે આ લાલભાઈઓથી અમેરિકા બહુ ડરે છે અને તેના ડરને અમેરિકાના ઇતિહાસમાં ‘રેડ સ્કેર’ કહે છે. અને એટલે તેમને પહેલેથી જ દબાવી દેવાયેલા.
વર્ષ ૧૯૧૭ની બૉલ્શેવિક રશિયાઈ ક્રાંતિ પછી અમેરિકામાં પ્રથમ ‘રેડ સ્કેર’ એટલે કે સામ્યવાદથી મોટા પાયે ડર ફેલાઈ ગયો હતો. અમેરિકામાં ડાબેરીઓ વર્ચસ્વ મેળવી લેશે તેવો માસ હિસ્ટેરિયા સર્જાયો હતો. વર્ષ ૧૯૧૬ અને ૧૯૧૭માં અનેક મજૂર હડતાળો પડતી હતી ત્યારે અમેરિકાનું મિડિયા તેને અમેરિકી સમાજ સામે ઉગ્ર પડકાર (રેડિકલ થ્રેટ), સમાજ સામેનો અપરાધ, સરકાર સામેનું ષડયંત્ર અને સામ્યવાદ સ્થાપવાનું કાવતરું ગણાવતું હતું.
વર્ષ ૧૯૧૮માં રાજકીય-આર્થિક વગેરે ક્ષેત્રના અગ્રણીઓના ઘર પર બૉમ્બ ફેંકવાનું કાવતરું પકડાયું. તે પછી પડેલા દરોડાઓને એટર્ની જનરલ મિશેલ પાલ્મેરના નામે ‘પાલ્મેર રૅઇડ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. એ વખતે પ્રમુખ વૂડ્રોવ વિલ્સને કૉંગ્રેસ પર દબાણ લાવીને રાજદ્રોહનો કાયદો લાવેલો. તેને સિડિશન ઍક્ટ ઑફ ૧૯૧૮ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેના હેઠળ યુદ્ધનો વિરોધ કરતા અથવા જે વિરોધી હોય તેવા રાજકીય લોકોને દેશની બહાર મોકલી દેવાની જોગવાઈ હતી.
સામ્યવાદીઓ સામેનો આવો વ્યાપક ભય અમેરિકામાં ફરી જાગ્યો વર્ષ ૧૯૪૭થી ૫૭ના ગાળામાં જેને ‘મૅકકાર્થિઝમ’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ નામ તે સમયના પ્રખ્યાત સેનેટર જોસેફ મૅકકાર્થી પરથી પડેલું છે. અમેરિકામાં ભય હતો કે સોવિયેત સંઘ (આજનું રશિયા) અમેરિકા પર હાઇડ્રોજન બૉમ્બ ફેંકશે તેમજ કમ્યૂનિસ્ટ પાર્ટી ઑફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ અમેરિકા (સીપીયુએસએ) અમેરિકામાં સત્તા મેળવી લેશે. ભારતમાં અત્યારે રાષ્ટ્રભક્ત અને દેશદ્રોહી જેવા શબ્દો વપરાય છે. દેશદ્રોહી પ્રવૃત્તિ માટે અંગ્રેજીમાં એન્ટી નેશનલ એક્ટિવિટિઝ શબ્દ વાપરીએ છીએ, પણ અમેરિકાના લોકો માટે રાષ્ટ્રભક્તિ એટલે અમેરિકનિઝમ. અને જે લોકો તેના વિરોધી હોય તેને એન્ટી અમેરિકન ગણવામાં આવે. જોસેફ મૅકકાર્થીના વખતમાં આવી એક કમિટી હતી જે દેશદ્રોહી પ્રવૃત્તિની સામે કાર્યવાહીનું કામ કરતી હતી. તેને હાઉસ અન-અમેરિકન ઍક્ટિવિટિઝ કમિટી તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી. તેની સમક્ષ સીપીયુએસએના પૂર્વ સભ્યો એલિઝાબેથ બૅન્ટલી અને વિટેકર ચૅમ્બર્સએ પોતે સોવિયેત સંઘ માટે જાસૂસી કરતા હોવાનું સ્વીકાર્યું. ત્યારથી મૅકકાર્થિઝમ એવો શબ્દ પડી ગયો જેનો અર્થ થતો હતો પુરાવા વગર ભાંગફોડ અને રાષ્ટ્રદ્રોહના આરોપો કરવા. રાજકીય અસંતોષ કે ટીકાને દબાવી દેવા માટે ગેરવાજબી ટૅક્નિક વાપરવી કે ગેરવાજબી આક્ષેપો કરવા. એક સમયે જે સીપીયુએસએના ૫૦,૦૦૦ ઉપરાંત સભ્યો હતા તેના આજે માંડ બેથી ત્રણ હજાર સભ્યો જ બચ્યા છે!
૧૯૪૭માં અમેરિકાના પ્રમુખ હૅરી એસ. ટ્રુમને એક આદેશ બહાર પાડ્યો જે મુજબ, કેન્દ્ર (ત્યાંની ભાષામાં ફેડરલ) સરકારના કર્મચારીઓની વફાદારી સાબિત કરવા રાજકીય-વફાદારી સમીક્ષા બૉર્ડ રચાયાં હતાં! જે કર્મચારીઓ સોવિયેત સંઘ માટે જાસૂસી કરતા હોય કે જેઓ ‘અનઅમેરિકન’ (એટલે કે દેશવિરોધી) હોય તેમને સરકારમાંથી પાણીચું આપી દેવાનું! (આપણે ત્યાં આવું કલ્પી પણ શકાય?)
આ જ સેનેટર મૅકકાર્થીએ વર્ષ ૧૯૫૦માં એક મૅકકાર્ન ઇન્ટર્નલ સિક્યોરિટી ઍક્ટ અમેરિકી કૉંગ્રેસ (લોકસભા)માં પસાર કરાવેલો જે મુજબ, સુરક્ષાના નામ પર નાગરિકોની સ્વતંત્રતા પર નિયંત્રણ મૂકી શકાતું હતું. અમેરિકામાં સામ્યવાદીઓનો ભય એટલો બધો વ્યાપેલો કે એ સમયે ફિલ્મોમાં પણ સામ્યવાદીઓ દ્વારા અમેરિકામાં જાસૂસી, ભાંગફોડ અને વિનાશકારી પ્રવૃત્તિ બતાવાતી. બૅઝબોલની એક ટીમનું નામ ‘સિનસિનાટી રેડ્સ’ હતું, પરંતુ નાણાં ન મળવાની બીકે તેણે તેનું નામ ‘સિનસિનાટી રેડલેગ્ઝ’ કરી નાખેલું!
વર્ષ ૧૯૫૪માં તો અમેરિકાના પ્રમુખ ડ્વાઇટ આઇઝનહૉવરના સમયમાં રીતસર સામ્યવાદી નિયંત્રણ એટલે કે કમ્યૂનિસ્ટ કંટ્રોલ ઍક્ટ- આ નામનો કાયદો જ પસાર કરાયેલો! તેની હેઠળ આ સીપીયુએસએ પક્ષ પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવાયો અને તેના સભ્ય હોવું એ અપરાધ ગણાવાયેલો! સભ્યોને દસ હજાર ડૉલર સુધીનો દંડ અથવા પાંચ વર્ષની જેલ અથવા બંને કરાતું!
આ તો રાજકીય દુશ્મનાવટની વાત થઈ પણ નાગરિકોના વાણી સ્વાતંત્ર્ય બાબતે અમેરિકાના ન્યાયમૂર્તિ ઑલિવર વેન્ડેલ હૉમ્સ જુનિયરે વર્ષ ૧૯૧૯માં ઠરાવેલું કે વાણી સ્વાતંત્ર્યને માટે ગમે તેવી કડક સુરક્ષા પણ એ વ્યક્તિને નહીં બચાવી શકે જે ખીચોખીચ ભરેલા થિયેટરમાં ‘આગ આગ આગ’ એવી બૂમો સાવ ખોટેખોટી પાડે. અર્થાત જે ભાષણ કે વાણીનો ઉદ્દેશ હિંસા કે નુકસાન સર્જવાનો હોય તે નિયંત્રિત છે.
તાજેતરની જ વાત કરીએ. વર્ષ ૨૦૧૨માં ‘ઇન્નોસન્સ ઑફ મુસ્લિમ’ નામે મુસ્લિમોને ઉશ્કેરે તેવો વિડિયો યૂટ્યૂબ પર મૂકાયો હતો. તેના નિર્માતાએ પોતે ઇઝરાયેલી છે તેવો ખોટો દાવો કર્યો હતો. અમેરિકાની ઓબામા સરકારે યૂટ્યૂબને તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવાનું કહ્યું હતું પરંતુ યૂટ્યૂબે કહ્યું કે વિડિયો ઇસ્લામ વિરુદ્ધ છે પણ મુસ્લિમ લોકો વિરુદ્ધ નથી. તે ‘હેટ સ્પીચ’માં આવતો નથી. બે વર્ષ પહેલાં ૨૬ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૪ના રોજ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કૉર્ટ ઑફ અપીલ્સ ફૉર ધ નાઇન્થ સર્કિટે યૂટ્યૂબને આ વિડિયો પર પ્રતિબંધ મૂકવા આદેશ આપ્યો હતો.
વર્ષ ૧૭૯૮માં અમેરિકાની કૉંગ્રેસે એલિએન એન્ડ સિડિશન ઍક્ટ્સ પસાર કરેલા જેમાં મિડિયા પર સરકાર સામે ખોટા, કૌભાંડી અથવા બદઈરાદાવાળા લખાણ છાપવા પર પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો. જોકે તે વર્ષ ૧૮૦૧ સુધી જ અમલમાં રહેલો. વર્ષ ૧૮૬૧માં સિવિલ વૉર દરમિયાન સાત રાજ્યો અમેરિકાથી છૂટા પડીને કૉન્ફિડરેટ સ્ટેટ્સ ઑફ અમેરિકા નામના દેશની રચના કરી હતી. તે વખતે અમેરિકાના પ્રમુખ અબ્રાહમ લિંકને અનેક સમાચારપત્રો પર તેઓ આ રાજ્યોની તરફેણ કરતા હોવાનો આક્ષેપ કરી તેમને બંધ કરવા આદેશ આપ્યો હતો.
૨૦૦૧ પહેલાં વર્ષ ૧૯૯૩માં અમેરિકાના વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર પાસે ટ્રક બૉમ્બ ફાટ્યો ત્યારે બિલ ક્લિન્ટનની સરકારે ઇજિપ્તના અંધ ધર્મગુરુ શૈખ ઉમર અબ્દુલ રહેમાન અને બીજા નવ જણા સામે રાષ્ટ્રદ્રોહના આરોપો લગાવેલા. વર્ષ ૨૦૦૧ના ત્રાસવાદી હુમલા પછી તો અમેરિકાના પ્રમુખને એટલી સત્તા અપાઈ છે કે પ્રમુખને જે વ્યક્તિઓ કે સંગઠનો વિશે એમ લાગે છે કે તેઓ અમેરિકા સામે દુશ્મની કે તેના પર હુમલા કરવાની યોજના કરે, સહાય કરે છે તેમની સંપત્તિ જપ્ત કરી શકાય છે.
વર્ષ ૨૦૧૧માં અમેરિકામાં મૂડીવાદીઓ સામે ઑક્યુપાય વૉલસ્ટ્રીટ નામનું આંદોલન ચાલુ થયું હતું જે પછી તો બીજા બધા દેશોમાં ફેલાઈ ગયું હતું. તેને અમેરિકાએ કેવી રીતે કચડ્યું તે વાંચવા જેવું છે. અમેરિકાની પોલીસ બળજબરીથી આંદોલનકારીઓને ધરણાના સ્થળેથી ઉઠાવી લેતી હતી. ડિસેમ્બર ૨૦૧૨માં જાહેર થયેલા સરકારી દસ્તાવેજો મુજબ, આ ચળવળ પર અમેરિકાની એફબીઆઈ નજર રાખતી હતી અને તેણે પોતાના બાતમીદારોને આંદોલનકારીઓ વચ્ચે પણ ઘૂસાડ્યા હતા. આપણે ત્યાં જેમ આરટીઆઈ કાયદો છે તેમ અમેરિકામાં ફ્રીડમ ઑફ ઇન્ફોર્મેશન ઍક્ટ છે. તેના હેઠળ આ આંદોલન અંગે સિવિલ લિબર્ટીઝ ગ્રૂપોએ એફબીઆઈ અંગે માહિતી માગેલી પણ એફબીઆઈએ એવા બહાના હેઠળ માહિતી આપવા ના પાડી દીધેલી કે તે ન આપવી એ દેશની સુરક્ષા અથવા વિદેશી નીતિના હિતમાં છે.
અમેરિકાનું મિડિયા આપણાં મિડિયા જેવું નથી જેને દુશ્મન પાકિસ્તાનના વર્તમાન કે પૂર્વ શાસકો ભારતના શાસકો કરતાં વધુ સારા લાગે અને એ શાસકો પોતાની હાજરીમાં ભારતના વડા પ્રધાનને ગાળો આપે તો પણ હસતા હસતા નાસ્તો કરતા રહે. અમેરિકાનાં અનેક મુખ્ય સમાચારપત્રોએ સ્વીકાર્યું છે કે અમેરિકાની ડ્રોન એસેસિનેશન પ્રૉગ્રામ, ટૉર્ચર, સિક્રેટ પ્રિઝન અને વૉરન્ટ વગર જાસૂસી કરવા સહિત અનેક મુદ્દે તેણે અમેરિકાના નાગરિકોથી મહત્ત્વની બાતમી છુપાવેલી છે.
અને છેલ્લે…અમેરિકાની જેમ બ્રિટન પણ આપણા કાળા અંગ્રેજોના માનસમાં આદર્શ દેશ તરીકે માન્યતા ધરાવે છે. આવા લોકો માટે…આપણે ત્યાં જેમ અનુપમ ખેર મોદી સરકારના વિચારોના સમર્થક હોવાથી તેમની ફિલ્મ ‘બુઢ્ઢા ઇન ટ્રાફિક જામ’ અત્યારે વિવાદાસ્પદ બની ગયેલી જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટીમાં અભિનેત્રી સ્વરા ભાસ્કરની પ્રોફેસર માતા અને સંરક્ષણ નિષ્ણાત ઉદય ભાસ્કરની પત્ની ઈરા ભાસ્કરે દેખાડવા નહોતી દીધી પણ અનુપમે હોબાળો કરતાં તે પ્રદર્શિત થઈ, તેમ બ્રિટનની ઍસેક્સ યુનિવર્સિટીમાં ઇઝરાયેલના ડેપ્યુટી એમ્બેસેડરને પૉલિટિકલ સાયન્સના વિદ્યાર્થીઓ સાથે વાત કરવા બોલાવાયેલા. તેમને આમંત્રણ આપનાર પ્રૉફેસર થોમસ સ્કોટ્ટોને હતું કે તેમની વાત સાથે અસંમત વિદ્યાર્થીઓ તેમને પ્રશ્નોત્તરી કરશે પણ કન્હૈયા જેવા અવળચંડા વિદ્યાર્થી ત્યાં પણ હોય ને. તેમણે આ ડેપ્યુટી એમ્બેસેડરને બોલવા જ ન દીધા!
ઑનલાઇન મેગેઝિન સ્પાઇક્ડ દ્વારા ફ્રી સ્પીચ યુનિવર્સિટી રેન્કિંગ શરૂ કરાયું છે. તે મુજબ વર્ષ ૨૦૧૬માં યુકેની ૯૦ ટકા યુનિવર્સિટીમાં ભાષણ પર પ્રતિબંધ મૂકાય છે. વર્ષ ૨૦૧૫માં આ આંકડો ૮૦ ટકા હતો.
જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટીના એક દાખલાથી આપણે નહીં જાગીએ તો આપણે ત્યાં પણ આ આંકડો વધવાની શક્યતા રહેલી જ છે.
(લખ્યા તારીખ: ૧૯ માર્ચ ૨૦૧૬)
