(મુંબઈ સમાચારની રવિ પૂર્તિની ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૪/૯૧૬ના રોજ પ્રસિદ્ધ થયેલો લેખ.)
અંગ્રેજી કૉન્વેન્ટિયા પત્રકારો ભારતીય સંસ્કૃતિ પ્રત્યે કેટલા પૂર્વગ્રહિત છે! તેઓ હરિયાણામાં દિગંબર જૈન મુનિ તરુણ સાગરજીના વિધાનસભાને સંબોધનના અહેવાલમાં મુનિના નામની આગળ ‘ન્યૂડ જૈન મોન્ક’ લખવાનું ભૂલ્યા નહીં. આ જ પત્રકારો હિન્દી ફિલ્મમાં નગ્નતાના નામે અશ્લીલતા પર સેન્સર બૉર્ડની કાતર ચાલે ત્યારે ઉકળી ઊઠે છે. આ જ પત્રકારો જ્યારે વિદેશી સ્ત્રીઓને સ્કર્ટ ન પહેરવાની માર્ગદર્શિકા આપવામાં આવે છે ત્યારે રોષિત બને છે. (આ માર્ગદર્શિકા હતી. કાયદો નહીં. એટલી સીધી સાદી વાત પણ એ લોકો સમજી નથી શકતા.) આ પત્રકારો સ્મૃતિ ઈરાનીના નામની આગળ એક્ટ્રેસ ટર્નડ પોલિટિશયન અચૂક લખે છે પરંતુ સોનિયા ગાંધીના નામની આગળ તેમનો પૂર્વ વ્યવસાય લખવાની તેમની હિંમત નથી.
આમ આદમી પાર્ટીના નેતા અને સંગીતકાર વિશાલ દદલાનીએ તરુણ સાગરજીની નગ્નતાને નિશાન બનાવી ટ્વીટ કર્યું. મોટા ભાગના ફિલ્મ કલાકારોનાં પણ પેલા અંગ્રેજી કૉન્વેન્ટિયા પત્રકારો જેવાં જ બેવડાં ધોરણ હોય છે. તેઓ ફિલ્મમાં અશ્લીલતા અને હિંસા વગેરેનો બચાવ કરશે પણ બુરખા સામે બોલવાની હિંમત નહીં કરે. તેઓ હિન્દુ સ્ત્રીઓના અધિકારો વિશે ઉછળી-ઉછળીને બોલશે પરંતુ મુસ્લિમ સ્ત્રીઓના અધિકારની વાત આવશે ત્યારે તેમનાં મોઢાં સિવાઈ જશે.
વિશાલનો મૂળ આશય કદાચ રિલિજિયન અને રાજકારણની ભેળસેળ સામે હતો. રિલિજિયનનો અર્થ લગભગ સંપ્રદાય કરી શકાય. પરંપરા કરી શકાય. પરંતુ ધર્મ ન કરી શકાય. ધર્મને રાજકારણ તો શું, કોઈ ક્ષેત્રથી અલગ ન પાડી શકાય. ધર્મનો એક અર્થ ફરજ છે. પરંતુ વર્ષો જતાં ધર્મનો સંકુચિત અર્થ ઉપાસના પદ્ધતિ પૂરતો સમેટાઈ ગયો છે. રામાયણમાં પિતા, માતા, પુત્ર, પત્ની, ભાઈ વગેરે દરેકનો શું ધર્મ છે તેની વાત વિગતે છે. મહાભારતમાં ભીષ્મ બાણની શય્યા પરથી યુધિષ્ઠિરને રાજધર્મનો ઉપદેશ આપે છે. રાજ ધર્મને અંગ્રેજીમાં રોયલ કૉડ ઑફ કન્ડક્ટ કહી શકાય. આમ ધર્મ માટે અંગ્રેજીમાં રિલિજિયન શબ્દ વાપરવો ખોટો છે. તે જ રીતે ધર્મ માટે કૉડ ઑફ કન્ડક્ટ, ડ્યુટી કે લૉ આ શબ્દોને જે-તે સંદર્ભમાં આંશિક રીતે વાપરી શકાય પણ ધર્મ આ પૈકી કોઈ એક ચોક્કસ અંગ્રેજી શબ્દના ચોકઠામાં બંધ બેસતો નથી.
સંપ્રદાય અને રાજકારણની ભેળસેળ જરૂરી છે? ‘કડવે પ્રવચન’ માટે જાણીતા તરુણ સાગરજીનું પ્રવચન ધારાસભ્યો સાંભળે તેમાં કંઈ ખોટું નથી. તરુણ સાગરજી હોય કે અન્ય કોઈ ધર્મોપદેશક, તેમની વાતો, આપણા ધર્મગ્રંથોમાં ઉપદેશાયેલી વાતોને શાસકો વ્યવહારમાં ઉતારે તો ખરેખર રામરાજ્ય આવે. વર્ષ ૨૦૦૨માં રાજસ્થાનના રાજ્યપાલ અંશુમાનસિંહે દુષ્કાળ માટે ભંડોળ એકત્ર કરવા મોરારીબાપુની રામકથા યોજી હતી. તે વખતે ભાજપ વિરોધી પક્ષોએ કાગરોળ મચાવી દીધી હતી.
પહેલી નજરે તરુણ સાગરજી અને મોરારી બાપુના આ કાર્યક્રમો પ્રત્યે કોઈ વાંધો ન હોઈ શકે. પરંતુ શું આ મુનિ-સંતોનું સ્થાન એટલું ઊંચું ન હોવું જોઈએ કે તેમને વિધાનસભામાં જવું પડે તે કરતાં રાજાથી માંડીને રંક તેમનાં પ્રવચન સાંભળવા તેમની પાસે તેમના આશ્રમો, તેમનાં ઉપાશ્રયોમાં આવે? ભારતમાં સંપ્રદાય અને રાજકારણની ભેળસેળનાં ખતરનાક પરિણામો આપણે જોઈ ચૂક્યા છીએ. મહાત્મા ગાંધીજીએ આની શરૂઆત કરી હતી. તેઓ તેમની સભામાં રઘુપતિ રાઘવ રાજા રામની ધૂન બોલાવતા. અલબત્ત, ઈશ્વર અલ્લાહ તેરો નામ પંક્તિ ઉમેરીને આ ભજનને બિનસાંપ્રદાયિક બનાવી દેવાયું હતું. ગાંધીજીએ રાષ્ટ્રવાદી મુસ્લિમ નેતાઓના વિરોધ છતાં તુર્કીની ખિલાફત ચળવળને ટેકો આપીને મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણની ખોટી પરંપરા ઊભી કરી હતી. કટ્ટર મુસ્લિમોને ગાંધીજી ખૂંચતા હતા કારણ કે તેઓ ગોરક્ષાની, રામરાજ્યની વાતો કરતા. કટ્ટર હિન્દુઓને તેઓ નહોતા ગમતા કારણકે તેઓ મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણ માટે વધુ ને વધુ ઝૂકતા જતા હતા. દેશને પણ ઝૂકવાની ફરજ પાડતા હતા.
ગાંધીજીના પગલાં પછી મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણ સતત થતું જ ગયું. વંદેમાતરમ્ ને રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે સ્વીકારાયું નહીં. તેના બદલે બ્રિટિશ રાજા જ્યોર્જની પ્રશસ્તિમાં રચાયેલું મનાતું જન ગણ મન સ્વીકારાયું. ડૉ. આંબેડકરે સૂચવેલા હિન્દુઓમાં સુધારા કરતા કાયદાને હિન્દુઓના વિરોધ છતાં પસાર કરાયા જે સારું જ થયું પરંતુ મુસ્લિમોના પર્સનલ લૉને સુધારાયા નહીં. ૬૦ વર્ષીય શાહબાનોને તેને છૂટાછેડા આપનાર પતિએ ભરણપોષણ આપવું તેવો સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે ચુકાદો આપ્યો હતો. કટ્ટર મુસ્લિમોને રાજી કરવા માટે રાજીવ ગાંધી સરકારે બહુમતીના જોરે કાયદામાં સુધારો કરી નાખ્યો. સલમાન રશદીના ભારતમાં પ્રકાશિત નહીં થયેલા પુસ્તક ‘સેતાનિક વર્સિસ’ પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવાયો. રાજીવ ગાંધીની કૉંગ્રેસ અને ફારુક અબ્દુલ્લાની મિશ્ર સરકારે કાશ્મીરમાં ગાંધીજીની પ્રતિમા મૂકવાનો નિર્ણય પાછો લીધો કેમ કે કાશ્મીરના મુસ્લિમ વકીલોનો વિરોધ હતો! મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણના આવા તો અસંખ્ય કિસ્સાઓ મળશે.
કૉંગ્રેસ અને જનતા દળ, રાષ્ટ્રીય જનતા દળ, સમાજવાદી પક્ષ, તૃણમૂલ કૉંગ્રેસ તેમજ ડાબેરી પક્ષો દ્વારા મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણ ચાલુ રહ્યું. ઈફ્તાર પાર્ટીઓમાં જવા માટે નેતાઓ વચ્ચે હોડ લાગવા લાગી પરંતુ હિન્દુ તહેવારો પર શુભેચ્છાઓ આપવાનું યાદ પણ ન આવે. આ બધું ખોટું હતું. કૉંગ્રેસની લઘુમતી સરકારના વડા પ્રધાન પી. વી. નરસિંહરાવ ૧૯૯૩માં ઉતાવળે સંપ્રદાય (રિલિજિયન) અને રાજકારણની સાંઠગાંઠને તોડતા બે વિધેયક- બંધારણમાં ૮૦મો સુધારો અને જનપ્રતિનિધિત્વ કાયદામાં સુધારો- લાવેલા. મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણથી ત્રાસીને અન્યાયની લાગણી અનુભવતા હિન્દુઓની લાગણી બરાબર ઉકળેલી હતી. અયોધ્યામાં વિવાદિત ઢાંચો તૂટ્યા પછી કૉંગ્રેસને ડર હતો કે હિન્દુત્વની ભાવના આ જ રીતે પ્રબળ રહેશે (અને હિન્દુઓ નાતજાતમાં નહીં વહેંચાય) તો ભાજપ બહુમતી મેળવીને સરકારમાં આવી જશે. સ્વાભાવિક જ ભાજપે આ વિધેયકોનો વિરોધ કર્યો હતો. વિરોધ કરવામાં ‘બિનસાંપ્રદાયિક’ કહેવાતા રાજકીય પક્ષો -જનતા દળ, તેલુગુ દેશમ પક્ષ અને ડીએમક પણ હતા. અરે! રિલિજિયનને અફીણ ગણાવતા ડાબેરી પક્ષોએ પણ તેનો વિરોધ કર્યો હતો! આ વિધેયકમાં એવી જોગવાઈ હતી કે જો ઉમેદવારો સંપ્રદાય કે સાંપ્રદાયિક પ્રતીકોનો ઉપયોગ ચૂંટણી જીતવા કરે તો તેઓ સંસદ કે ધારાસભાની ચૂંટણી પહેલાં અથવા ચૂંટણી દરમિયાન જ અમાન્ય ઠરી શકે. આ ઉપરાંત જો તેઓ ભારતના નાગરિકોમાં સંપ્રદાય, વંશ, સમુદાય કે ભાષાના આધારે શત્રુતા કે ધિક્કારની લાગણીને ઉત્તેજન આપે કે ઉત્તેજન આપવાનો પ્રયાસ કરે તો પણ તેઓ અમાન્ય ઠરે. માત્ર ઉમેદવારો જ નહીં, આ જોગવાઈ હેઠળ તો આખો રાજકીય પક્ષ પણ અમાન્ય ઠરી શકે. વિરોધના કારણે આ વિધેયકો મોકૂફ રખાયા હતા.
સંપ્રદાયને રાજકારણથી અલગ રાખનાર દેશોનો વિકાસ થયો છે. ફ્રાન્સમાં ચર્ચની દખલગીરી ટાળવા માટે ૧૯૦૫માં સેક્યુલરિઝમનો કાયદો લવાયેલો. ત્યાં બુરખા પર હિંમતપૂર્વક પ્રતિબંધ લાદી શકાય છે. જોકે ફ્રાન્સનો ઝોક ખ્રિસ્તીઓ પ્રત્યે તો છે જ. જેમ કે ખ્રિસ્તીઓના પવિત્ર દિવસોના રોજ જાહેર રજા છે (આપણે ત્યાં રામનવમીથી માંડીને જન્માષ્ટમીની રજાઓ હવે કહેવાતી હિન્દુવાદી ભાજપ સરકારો પણ નાબૂદ કરી રહી છે. પરંતુ અન્ય મતાવલંબીઓની રજા નાબૂદ કરવાની હિંમત તેનામાં નથી.), ફ્રાન્સમાં કેથોલિક શાળાઓના શિક્ષકોના પગાર સરકાર ચૂકવે છે. સ્પેનમાં પણ આવું જ છે. અમેરિકામાં વ્યક્તિ કોઈ પણ પંથની હોય, એરપૉર્ટ સિક્યોરિટી કે અન્ય નિયમોમાંથી છટકી ન શકે. યુકેના વેસ્ટ યૉર્કશરમાં મીરફિલ્ડ ફ્રી ગ્રામર સ્કૂલે શાળાની અંદર મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓને નમાઝની મનાઈ કરી દીધી હતી. જર્મનીના કૉલોનમાં સેન્ટ્રલ મસ્જિદ બાંધવાની હતી ત્યારે મસ્જિદ પર લાઉડસ્પીકર નહીં મૂકવામાં આવે તેવી સરકારની શરત મુસ્લિમોએ માનવી પડી હતી. ડેનમાર્કમાં હેલ્થ કેર અને એજ્યુકેશનની શાળામાં મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓને ચોખ્ખું કહી દેવામાં આવ્યું હતું કે તેઓ નમાઝ નહીં પઢી શકે. ચીનમાં મુસ્લિમ બાળા કુરાન વાંચતી હોય તેવો વિડિયો બહાર આવ્યા પછી ગાંસુ પ્રાંતમાં સરકારી શાળાઓમાં તમામ સાંપ્રદાયિક પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવામાં આવ્યો હતો. સાંપ્રદાયિક હિંસાથી ગ્રસ્ત શિનજિયાંગ પ્રાતમાં તો રમઝાનમાં રોજા રાખવા પર જ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો! ચીનમાં માત્ર ઈસ્લામ નહીં, નાતાલની ઉજવણી પર પણ મનાઈ મૂકાઈ હતી.
પરંતુ ભારતીય રાજકારણીઓને સંપ્રદાયો વગર ચાલતું નથી. કૉંગ્રેસ અને અન્ય રાજકીય પક્ષો દ્વારા મુસ્લિમોના તુષ્ટીકરણની વાતો કરી કરીને સત્તામાં આવનાર ભાજપ પણ હવે તુષ્ટીકરણ કરે તે કેવું! તરુણ સાગરજીનું સંબોધન એક માત્ર દાખલો નથી. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી વિશે હમણાં સુધી એવી છાપ હતી કે તેઓ હિન્દુઓનું પણ તુષ્ટીકરણ નથી કરતા અને તેમણે વિહિપના પ્રવીણ તોગડિયાને ગુજરાતમાં ઘણા અંશે કાબૂમાં રાખ્યા હતા. તેમણે અત્યાર સુધી ઇફ્તાર પાર્ટીમાં પણ જવાનું ટાળ્યું છે. ગયા વર્ષે સંઘના વડા મોહન ભાગવતે નિવેદન કરેલું કે મધર ટેરેસાનું ખરું ધ્યેય મતાંતરણ હતું. (આ કૉલમમાં ૧ અને ૮ માર્ચ ૨૦૧૫ના રોજ તે વિશે બે ભાગમાં લખાયું હતું. વાંચો: (૧)
ભાગવત, મધર ટેરેસા અને ભારતનું સેક્યુલરિઝમ અને (૨)
મધર ટેરેસાના ચમત્કાર અને શરતી સેવા) સંઘના વડાની વાતને (એટલે કે આદેશને) ઉથાપીને મોદીજી ‘મન કી બાત’માં મધર ટેરેસાની પ્રશંસા કરે છે, સુષમાજીને વેટિકનમાં મધર ટેરેસાના સંતત્વના સમારોહમાં મોકલે છે! આવું કામ તો અટલ બિહારી વાજપેયીની એનડીએ સરકારે તૃણમૂલ, ટીડીપી, સમતા, નેશનલ કૉન્ફરન્સ જેવા પક્ષોનો ટેકો હોવાથી મોરચા ધર્મની વિવશતા છતાં નહોતું કર્યું.
આ પગલાંથી ભારતમાં મિશનરીઓ દ્વારા વટાળ પ્રવૃત્તિને કેટલો વેગ મળશે તેની તેમને કલ્પના હોય જ છતાં કેમ આમ કર્યું? દિલ્લી વિધાનસભાની ચૂંટણી પૂર્વે એક-બે ચર્ચ પર હુમલા થયાના કિસ્સા પછી અમેરિકા દ્વારા લઘુમતીઓની સલામતી માટે દબાણ કરાતા (એ અમેરિકામાં ભલે હિન્દુઓ, શીખો અને મુસ્લિમો પર હેટ્રેડ ક્રાઇમ થતા હોય) મોદીજીને હવે બિનસાંપ્રદાયિક છબી ઉપસાવવાની ઈચ્છા થઈ છે? નોબેલના ધખારા છે? ગુજરાતમાં ‘સૌની’ યોજનાના લોકાર્પણ વખતે મોદીજીએ પૂછેલું, ‘તમે જેવો મોકલ્યો તેવો જ છું ને?’ પરંતુ આપણે કહેવું જોઈએ કે મોદીજી, તમે ગુજરાતમાં આવા સ્યુડો સેક્યુલર નહોતા. શું મોદીજીને ખબર નથી કે તેમના આ પગલાંથી હિન્દુઓમાં અન્યાયની લાગણી બળવત્તર જ બનશે? હિન્દુઓના કહેવાતા સાધુ-સંતો જેલમાં છે અને શાહી ઈમામ પોતાને આઈએસઆઈ એજન્ટ કહેવડાવીને પણ છૂટા ફરે છે. ઝાકિર નાઈક દેશમાંથી ભાગી ગયો છે. હવે જૈનો પણ લઘુમતીનો દરજ્જો ધરાવે છે. આ દરજ્જો ગુજરાતની ભાજપ સરકારે જ આપ્યો છે. એટલે તરુણ સાગરજીને બોલાવીને ભાજપે લઘુમતીનું તુષ્ટીકરણ કર્યાની છાપ ઉપસે છે. કાલે સવારે અરવિંદ કેજરીવાલ કે કૉંગ્રેસ વિધાનસભા/સંસદમાં ઝાકિર નાઈકને, શાહી ઈમામ કે પોપને બોલાવશે ત્યારે ભાજપ કયા મોઢે તેનો વિરોધ કરશે?
