nile gagan ke tale-madhuray

A STRUGGLE IN LIFE

LIFE THINKING

જીવવું – માત્ર પેટ ભરવા માટે નહિ – મોહમ્મદ માંકડ

જીવવું – માત્ર પેટ ભરવા માટે નહિ – મોહમ્મદ માંકડ

September 10th, 2014 | પ્રકાર : સાહિત્ય લેખ | સાહિત્યકાર : મોહમ્મદ માંકડ | 3 પ્રતિભાવો »

(‘ઈ.સ. 1985ના વર્ષ દરમિયાન ‘સંદેશ’ અખબારના ‘કેલીડોસ્કોપ’ વિભાગમાં પ્રગટ થયેલા લેખોના સંયુક્ત સંગ્રહ (ભાગ-૧ અને ભાગ-૨) ‘આપણે માણસ’ નામના પુસ્તકમાંથી પ્રસ્તુત લેખ સાભાર લેવામાં આવ્યો છે. )

Man Shall not live by bread alone. – New Testament

માણસ ખાય છે, પીએ છે, પૈસા કમાય છે, ધંધારોજગાર માટે દોડાદોડી કરે છે, આનંદ કરે છે અને દુઃખ પણ પામે છે. આ બધા વચ્ચે, ક્યારેક, કોઈક પળે એને અચાનક એમ થઈ આવે છે કે, આ બધું શા માટે ? આ દોડાદોડી અને સંગ્રહ, સંચય કોના માટે ?

આવા વિચારો કાંઈ બુદ્ધ કે મહાવીરને જ આવે એવું નથી. કોઈ સંત કે ત્યાગીને જ આવા વિચારો આવે એવું નથી. દરેક માણસને જિંદગીની કોઈ તીક્ષ્ણ પળે આવા વિચારો આવી જાય છે. જોકે, દરેકને એ પ્રશ્નોનો ઉકેલ જડતો નથી, અને બુદ્ધ જેમ ઘર છોડીને પોતાને સતાવતા પ્રશ્નોનો ઉકેલ શોધવા જવાની હિંમત પણ દરેકમાં હોતી નથી. પરંતુ કોઈ પણ વ્યક્તિને પોતે જે કાંઈ કરે છે એ શા માટે, કોના માટે કરે છે એનો ખટકો તો કેટલીય વાર લાગતો હોય છે.

અને કેટલીક વાર, એના અંતરમાંથી, વાલ્મીકિને મળ્યો હતો એવો ઠપકો પણ એને મળે છે, ભલા માણાસ, આ બધું તું જેમના માટે કરે છે એ તારા બધાં સાહસોમાં ભાગીદાર થવા તૈયાર છે ખરા ? અથવા તો, આટલું બધું તું બીજા માટે કરે છે પણ તારા પોતાના માટે શું કરે છે ?

એટલા જ માટે આલ્બર્ટ શવાઈટ્ઝર કહેતા કે, દરેક માણસે પોતાના કમાવાના વ્યવસાય ઉપરાંત એક બીજો વ્યવસાય પણ કરવો જોઈએ.

આ ‘બીજો વ્યવસાય’ એટલે શું ? માણસ પોતાના જીવનનિર્વાહ માટે એક વ્યવસાય તો કરતો જ હોય છે. એ વ્યવસાય દ્વારા એ પૈસા કમાય છે, કીર્તિ મેળવે છે, સત્તા અને સમૃદ્ધિ મેળવે છે, બધું બરાબર છે, પરંતુ એ વ્યવસાય ઉપરાંત એણે બીજો એવો વ્યવસાય પણ કરવો જોઈએ જે માત્ર એના પોતાના માટે હોય.

જે લોકો એવો બીજો વ્યવસાય કરતા નથી અથવા તો એવો બીજો વ્યવસાય પ્રાપ્ત થતો નથી એમના જીવનમાં એની જગ્યાએ પ્રતિદિન એક અવકાશ પેદા થતો જાય છે અને જીવનના કોઈ તબક્કે એમને એ અવકાશનો ડર લાગવા માંડે છે.
ગુજરાતના એક સારા કવિએ એમના એક મિત્રની વાત આ રીતે કહી હતી.

એમના એક લાખોપતિ મિત્ર હતા. લાખોપતિ એટલે સાચા અર્થમાં લાખોપતિ. જિંદગીભર પૈસા કમાયા હતા અને મબલક કમાયા હતા. ક્યારેક અચાનક રાતે મોડેથી એ કવિને ફોન કરે, ‘કેમ છો ?’

‘મજામાં છું.’

‘અહીં આવી શકશો ?’

‘અત્યારે ?’

‘હા.’

‘કાંઈ ખાસ કામ છે ?’

‘આવો તો ખરા.’

કવિ જઈને જુએ તો એમના મિત્ર ખુલ્લામાં આંટા મારતા હોય.

‘શું કામ હતું ?’

‘ખાસ કાંઈ નહિ. થયું કે, થોડી વાર આવો તો વાતો કરીએ.’ અને પછી ઊંડા અફસોસથી કહે, ‘આજે બધું ખાલી ખાલી લાગે છે.’

આવું ખાલી ખાલી એમને અનેકવાર લાગતું હતું. બધી રીતે હોશિયાર, બુદ્ધિશાળી અને જિંદગીની ટોચ ઉપર પહોંચનાર વ્યક્તિને ઘણી વાર પોતાની આસપાસ અવકાશનો અનુભવ થતો હતો. જે લોકો જિંદગીમાં માત્ર એક જ વ્યવસાય કરે છે, એક જ વ્યવસાય પાછળ દોડે છે એમને ઘણી વાર એવો અનુભવ થતો હોય છે. એટલે જ આલ્બર્ટ શવાઈટ્ઝર બીજા વ્યવસાયને વિકસાવવાની વાત કરે છે.

એ બીજો વ્યવસાય એટલે પોતાનો વિકાસ થાય એવી પ્રવૃત્તિ. માણસ જ્યારે વ્યવસાય કે ધંધો કરે છે ત્યારે એ વ્યવસાયનો વિકાસ થાય એવી પ્રવૃત્તિ કરવી જોઈએ કે જેથી એનો પોતાનો વિકાસ થાય.
એના માટે જ ખલિલ જિબ્રાને કહ્યું છે કે, તમે તમારા સંગ્રહમાંથી આપો છો ત્યારે બહુ ઓછું આપો છો, પરંતુ જ્યારે તમારા જીવનમાંથી તમે આપો છો ત્યારે જ ખરા અર્થમાં કાંઈક આપો છો.

દરેક વ્યક્તિની એની જાણમાં એવું તો કોઈક હોય જ છે જેને જરૂર હોય છે. અને કેટલીયે વાર એ મદદ બહુ જ નાનકડી હોય છે. શવાઈટ્ઝરે લખ્યું છે, એક વાર એ મુસાફરી કરતા હતા ત્યારે એમની પાસે એક યુવાન બેઠો હતો. અને સામે એક વૃદ્ધ માણસ ભારે મૂંઝવણમાં હોય એમ લાગતું હતું.

યુવાને એને પૂછ્યું, ‘દાદા, શાના વિચારો કરો છો ?’

‘ભાઈ, મારો દીકરો હૉસ્પિટલમાં છે. એને મળવા હું જાઉં છું, પણ શહેર મારા માટે તદ્દન અજાણ્યું છે. અને આ ગાડી ત્યાં પહોંચશે ત્યારે રાત પડી જશે. હું હૉસ્પિટલ કઈ રીતે પહોંચી શકીશ તે સમજાતું નથી.’

‘તમે જરાય મૂંઝાશો નહિ દાદા. આ શહેર મારું જાણીતું છે. હું તમારી સાથે જ ઊતરી જઈશ. તમને હૉસ્પિટલમાં મૂકીને પછી, હું બીજી ગાડીમાં આગળ જઈશ. તમે જરાય મૂંઝાશો નહિ.’

આ જ બીજો વ્યવસાય છે. અને જે માણસ એ વ્યવસાયનો વિકાસ કરે એ પોતાનો વિકાસ કરે છે.

બીજાને મદદરૂપ થવા માટે બહુ મોટી મિલકતની કે ઝાઝા સમયની જરૂર પડતી નથી. માત્ર તત્પરતાની જરૂર પડે છે. આ જગતમાં એવાં કેટલાંય કામ છે જે સંસ્થાઓને કે સરકારને સોંપી શકાતાં નથી. એમાંથી પોતાને યોગ્ય હોય એ દરેક વ્યક્તિએ સ્વીકારી લેવું જોઈએ. રસ્તાઓ વાળવાનું કે સાફ કરવાનું તમે સુધરાઈને સોંપી શકો, પણ ઘરના ઓરડા સાફસૂફ કરવાનું સુધરાઈને ન સોંપી શકો. સારામાં સારી સંસ્થાઓ કે ઉત્તમમાં ઉત્તમ રાજ્યપદ્ધતિ પણ કેટલાંક કામો કરી શકતી નથી. એવાં કામો વ્યક્તિને ફાળે જ રહે છે, અને કોઈ પણ દેશ કે સમાજની વ્યક્તિઓ એવાં નાનાં કામોને કઈ રીતે અંજામ આપે છે એના ઉપરથી જ પ્રજા તરીકેની એની પ્રતિભાનો ખ્યાલ ઊભો થાય છે.

એક નાનકડી વાતનો વિચાર કરીએ. ઝડપથી પલટાતા જતા આ સમયમાં, આપણા વ્યવસાયી જીવનમાં ભારરૂપ એવાં ઘરડાંઓ માટે આપણે વૃદ્ધાશ્રમો તૈયાર કરી છીએ. એ જ રીતે કામકાજમાં અગવડરૂપ બાળકો માટે ‘ઘોડિયાઘર’ની વ્યવસ્થા કરી છીએ. આમાં કશું ખોટું નથી. અને આજે નહિ તો કાલે એ બનવાનું જ છે. સમયના પ્રવાહને આપણે ઊલટો ફેરવી શકતા નથી, છતાં કોઈક અનુકૂળ સ્થળે એની આડે પાળ જરૂર બાંધી શકીએ છીએ. વૃદ્ધાશ્રમો ઘરડાંઓને આશ્રય જરૂર આપી શકે છે. ઘોડિયાઘરો બાળકોને એમની જરૂરિયાતો વધુ સારી રીતે આપી શકે છે, છતાં એમને જે પ્રેમની જરૂર હોય છે એ કદાચ એમને મળી શકતો નથી.

જો તમે એમને પ્રેમ આપી શકો તો ઘણું પામી શકો. એવા કોઈ વૃદ્ધ સાથે કે બાળક સાથે તમારે કોઈ સીધો સંબંધ ન હોય એવું પણ બને, છતાં એમને ધકેલી દેવાના બદલે એમને હૂંફ આપવાનું પસંદ કરો તો એ દ્વારા તમે પોતે પણ ઘણું મેળવી શકો, આ તો માત્ર એક દાખલો છે. જિંદગીની રફતાર અત્યારે એટલી તેજ છે કે આવી ઘણી નાનકડી ચીજો રસ્તામાં પડી જવાની શક્યતા છે. તમે એને એકઠી કરી શકો. અને જે અઘરું છે, મુશ્કેલ છે, અગવડભર્યું છે, એ કરવાની જવાબદારી આપણે સ્વીકારવી જોઈએ. કારણ કે સાહસ અને મુશ્કેલીઓ વિના કોઈ પણ વ્યવસાયનો વિકાસ થતો નથી.

થોરો કહે છે કે, હું પૈસાની બાબતમાં નહિ, પણ ‘સમય’ની બાબતમાં હંમેશાં ધનવાન રહ્યો છે. થોરોની જેમ જ દરેક વ્યક્તિ સમયની બાબતમાં પૂરતા પ્રમાણમાં ધનવાન હોય છે. અને એ સમય ક્યાં રોકે છે એના ઉપર એના પોતાના વિકાસનો આધાર હોય જ છે. ઘણા માણસો એકાદ મોટા ‘રોકાણ’ માટે સદાય રાહ જોતા રહે છે. અને ક્યારેક તો જિંદગીભર એમને એવા મોટા ‘રોકાણ’ની તક મળતી નથી. એમને ખબર નથી હોતી કે, નાની બાબતોમાં રોકેલા સમયનું ‘વળતર’ બહુ મોટું હોય છે.

અબ્રાહમ લિંકન વિષે એક પ્રખ્યાત વાત છે. એક વાર એ સેનેટમાં હાજરી આપવા જતા હતા. રસ્તામાં એમણે એક ભૂંડના બચ્ચાનો કાદવમાં ખૂંપી ગયેલું જોયું. લિંકને ગાડી ઊભી રખાવી અને ભૂંડના બચ્ચાને કાદવમાંથી બહાર કાઢ્યું. એમનાં કપડાં કાદવથી ખરડાઈ ગયાં. સેનેટરોને જ્યારે એ વાતની ખબર પડી ત્યારે ઘણાએ લિંકનની જીવદાયાનાં વખાણ કર્યાં. એ વખતે લિંકને કહ્યું કે કાદવમાંથી એ બચ્ચાને મેં બહાર કાઢ્યું એમાં એના કરતાં ય મને વધારે લાભ થયો છે. કાદવમાં એ રીતે એને તરફડતું હું જોઈ શકતો નહોતો, એટલે એને બહાર કાઢ્યું ત્યારે જ મારા જીવને નિરાંત થઈ.

આ નાની વાત લિંકનના ચારિત્ર્યને બરાબર પ્રગટ કરે છે. હબસીઓને જ્યારે એણે ખાડામાં તરફડતા જોયા ત્યારે પોતે ખરડાઈ જશે એની પરવા કર્યા વિના એણે એમને બહાર કાઢવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ગુલામોને આપેલી આઝાદી એ લિંકનના જીવનનો કદાચ સૌથી મોટો બનાવ છે. પણ એનો પાયો એના સ્વભાવની એક બહુ જ નાજુક અને નાનકડી બાબત ઉપર રહેલો છે. કામ નાનું હોય કે મોટું, પોતાના મનની શાંતિ માટે, પોતાના વિકાસ માટે, પોતાની નિરાંત માટે માણસે નિરંતર કશુંક કરવું જોઈશે.

જિંદગીના આ મુશાયરામાં બીજા લોકોને પસંદ પડે, બીજા લોકો વાહ વાહ કરે, દુબારા કહે અને પ્રશંસા કરે, એટલા માટે આપણે ઘણું કરીએ છીએ, પણ પોતાને ગમે એવું પણ કાંઈક કરતા રહેવું જોઈએ, જેથી પોતાનું પોતાપણું તરોતાઝા રહી શકે. એટલે જ ‘મોમીન’ કહે છેઃ

‘અપને અંદાઝ કી ભી એક ગઝલ પઢ ‘મોમીન.’

- મોહમ્મદ માંકડ

યુવા પેઢી કયા રસ્તે?

યુવા પેઢી અંગે વિચારીએ અને ચકાસીએ કે એ અંગે દિમાગમાં કેટલું ‘ભંડોળ’ છે ત્યારે દુઃખદ અહેસાસ થાય છે, અધધધ… યુવાનો સામે આટલી બધી ફરિયાદો છે ? કાકા કાલેલકરનું કથન અચૂક યાદ આવે છે. એમણે કહેલું, ‘યૌવન પાસે બધું છે માત્ર સુકાન નથી !’ પણ અમારા બચુભાઈ કંઈક જુદું જ કહે છે, ‘યુવાનો પાસે માત્ર સુકાન જ નહીં, સંસ્કાર, સદ્દબુદ્ધિ, સમજદારી, દુનિયાદારી, કોઠાસૂઝ… બધું જ ઓછું છે. એમની પાસે તનનો તરવરાટ છે. મનના મનસુબાઓ છે અને ધનના ઢગલાઓ છે પણ સ્વતંત્ર વિચારશક્તિ નથી. નક્કર ઇરાદાઓ છે પણ સારુનરસુ પારખવાની વિવેકબુદ્ધિ નથી. દિલમાં લાગણીઓ છે પણ દિમાગમાં લક્ષ્ય નથી. પગમાં ગતિ છે પણ દિશાસૂઝ નથી. એમના અંતરમાં આવેગ છે. અને ઉમળકો તો દુનિયાભરનો છે પણ વર્તનમાં ગંભીરતા અને ઠરેલતા નથી. પરિપક્વતાનો ખાસ્સો અભાવ છે. એમની પાસે યૌવનની મસ્તી જ મસ્તી છે પણ દીર્ઘદ્રષ્ટિ નથી. કપાયેલો પતંગ ગમે તે દિશામાં ઘસડાઈ છે તે રીતે યુવા પેઢી દિશાવિહીન બની ગઈ છે. પરીક્ષાના પરિણામો પ્રગટ પછી તેમની બેવકૂફીનું રિઝલ્ટ પણ પ્રગટ થાય છે. કોઈ ૯૮ ટકાવાળો હોશિયાર વિદ્યાર્થી મેડિકલમાં પ્રવેશ મેળવે એટલે તેના પચાસ ટકાવાળા મિત્રો મેડિકલમાં જવાની જીદ પકડે છે. માબાપ દેવુ કરીને ય દીકરાને દૂરની કૉલેજમાં પ્રવેશ અપાવે છે પછી ત્યાં તે ભણવાને બદલે હોસ્ટેલના મિત્રો સાથે એકી શ્વાસે બિયરની આખી બાટલી પૂરી કરી જવાની શરત લગાવે છે અને બિયર ન પી શકવાને કારણે ૫૦૦ રૂપિયા હારી જાય છે. (બાપના પરસેવાને બિયર સમજીને પી જનારા એવા નમૂનાઓના કરતૂતો ક્યારેક અખબારમાં પણ પ્રગટે છે.)

દોસ્તો, કારના સ્ટિયરીંગ પાર બેઠેલા ડ્રાઈવરે અમદાવાદ જવું હોય તો અમદાવાદ કઈ દિશામાં આવ્યું તેની તેને ખબર હોય છે. પણ દિશાવિહીન યુવાન અમદાવાદ જવા માગતો હોય અને મુંબઈની દિશામાં ગાડી ધમધમાવે છે. બાપના પૈસે ખરીદેલું નવું ‘હીરો’ હોન્ડા લઈને એ રોડ પર નીકળે છે ત્યારે બાઈકના સ્પીડો મિટર પર લખેલી મૅક્સિમમ સ્પીડ પર ગાડી દોડી શકે છે કે નહીં તેની ચકાસણી કરવાનું એ ચૂકતો નથી. પાછળની સીટ પર બેઠેલો એનો મિત્ર (એનો સ્વનિયુક્ત ભાટચારણ) એના કાનમાં મંત્રો ફૂંકે છેઃ ‘વાહ દોસ્ત, ગજબની તારી ગાડી છે… અજબની તારી સ્પીડ છે…! એવું લાગે છે જાણે આકાશમાં ઊડી રહ્યાં છીએ !’ રોડને ખુલ્લું આકાશ અને બાઈકને એરોપ્લેન સમજીને ‘ઉડાવી’ રહેલો એ બબુચક કોઈ રાહદારીને ઉડાવી દે છે ત્યારે એક મોટો ધમાકો થાય છે અને મામલો આખો પોલીસ ચોકીમાં પહોંચે છે. પોલીસને તે કહે છેઃ ‘અમે તો બહુ ધીમેથી હંકારી રહ્યાં હતાં. એ માણસ સામે ધસી આવ્યો !’ ખરી વાત એટલી જ, માણસ પાસે પૈસો હોય પણ બુદ્ધિની બ્રેક ના હોય, આવડત હોય પણ અક્કલનું ઍક્સીલેટર બેકાબુ બની જતું હોય ત્યારે આકાશમાં ઉડતા માણસને ભોંયભેગા થતાં વાર નથી લાગતી. ત્યારબાદ તેનો બાપ ‘પુત્ર બચાવ અભિયાન’ લઈને મેદાનમાં ઉતરે છે. બાપની બે નંબરની કમાણીથી પોલીસની મૂઠી ગરમ થાય છે ને દીકરો બચી જાય છે. એ કારણે થાય છે એવું કે લબરમૂછિયો પછી (એની બડફાગીરીમાંથી બોધ લેવાને બદલે) એવો ‘દિવ્યસંદેશ’ મેળવે છેઃ ‘મારા બાપના પૈસા સામે કાયદો, પોલીસ કે અદાલતની ઐસી કી તૈસી !’

દોસ્તો, સમગ્ર યુવા પેઢી આવા “અક્કલ-મંદ” યુવાનોથી જ ભરેલી છે એવું કહેવાનો ઈરાદો નથી. બલકે આજના શૈક્ષણિક પરિણામો પર નજર કરીએ તો જોવા મળે છે કે તેઓ ૯૯ ટકા સુધી માર્ક્સ લાવે છે. નિખાલસભાવે સ્વીકારીએ કે જૂની પેઢીનો યુવા વર્ગ પણ આવી તેજસ્વી અભ્યાસિક પ્રતિભા દાખવી શકતો નહોતો. યાદશક્તિ પર દબાણ કરીએ તો ય એવું યાદ આવતું નથી કે પચાસેક વર્ષો પૂર્વે કોઈના ૯૯ ટકા આવી શકતા હતા. (કમ સે કમ અમારા સમયગાળામાં તો ૯૯ ટકા લાવવાની વાત કલ્પી જ શકાતી નહોતી) એની તુલનામાં આજનો વિદ્યાર્થી (‘હીરો’ હોન્ડા જેવી જ) તેજ ગતિએ શિક્ષણના હાઈવે પર દોડી રહ્યો છે. એ પ્લસ પોઈન્ટની નોંધ નહીં લઈએ તો તે અન્યાય ગણાશે. પણ તેની સામે એટલું સ્વીકાર્યા વિના ચાલે એમ નથી કે ૯૯ ટકા લાવનાર એ સર્વશ્રેષ્ઠ વિદ્યાર્થી રોજબરોજના જીવનમાં કેવી રીતે વર્તે છે ? માત્ર રોડ પર જ નહીં, શાળામાં, સમાજમાં, ઘરમાં, બજારમાં… અરે ! એના ખુદના માબાપ સાથે કેવી રીતે વર્તે છે તે મુદ્દો નિરાશ કરે એવો છે. હમણાં એક વાલીએ કહ્યું, ‘મારો દીકરો કોઈ વર્ષે પંચાણુ ટકાથી ઓછા ટકા લાવ્યો નથી. પણ સૌને ફરિયાદ છે, ઘરમાં એ સૌની સાથે બહુ તોછડાઈથી વર્તે છે !’

દોસ્તો, શાળાઓ છૂટે ત્યારે રોડ પર તમે નજર કરજો. એકમેકના ખભે હાથ મૂકીને ચાર પાંચ વિદ્યાર્થીઓ (અડધો રોડ રોકીને) સાઈકલ ચલાવતા જોવા મળશે. (એમાનો કોઈ ૯૫ ટકા લાવ્યો હોય એમ પણ બને) આપણા જેવો કોઈ ડોસો એમને કહે – ‘ભાઈ, બીજા રાહદારીઓ માટે રસ્તો રાખીને સાઈકલ ચલાવો…’ તો એમાનો એકાદ જરૂર તમને સંભળાવશેઃ ‘રસ્તો તમારા બાપનો છે ?’ વળતો જવાબ તો ન આપીએ પણ કહેવાનું મન જરૂર થાયઃ રસ્તો ભલે અમારા બાપનો ના હોય પણ કોઈ ટ્રક કે બસની ટક્કર લાગી તો તારો બાપ મુશ્કેલીમાં પડશે. પરંતુ ઉપર કહ્યું તેમ યુવાનો પાસે ગતિ છે પણ મતિ નથી .

દોસ્તો, બધી વાતનો કુલ સરવાળો એટલો જ કે આજના હોંશિયાર વિદ્યાર્થીને શૈક્ષણિક ફૂટપટ્ટી વડે માપતા જ હોશિયાર જણાય છે. એ મેઝરમેન્ટ અધુરું અને અસંતોષકારક છે. ૯૯ ટકા લાવતો વિદ્યાર્થી ઘરમાં એના માબાપ સાથે, સગાવહાલાં સાથે કે સમાજ સાથે કેવી રીતે વર્તે છે તેનો હિસાબ લગાવીએ તો ખાસ્સી નિરાશા ઉપજે છે. એવું લાગ્યા વિના નથી રહેતું કે આજની શાળા કૉલેજોની શૈક્ષણિક સિદ્ધિઓ હાંસલ કરીને સમાજમાં આવતો વિદ્યાર્થી અનેક રીતે અધૂરો, કાચો, અપરિપક્વ અને અશિક્ષિત છે. જરા વિચારો, શાળા કૉલેજો એને શિષ્ટ અને સમજદાર માનવી ન બનાવી શકે તો એ બધાં માટે તેને નવેસરથી ક્યાં મોકલવો ? આપણી પાસે સજ્જનતા, ઈમાનદારી કે શિસ્તની ટ્રેનીંગ માટેની કોઈ એક્સ્ટ્રા કૉલેજો છે ખરી ? એવા લાખો અધકચરાં વિદ્યાર્થીઓના હાથમાં દેશ અને સમાજનું સુકાન આવવાનું છે. એવા સમાજનું ભવિષ્ય કેવું હશે ? એથી જ બચુભાઈ કહે છેઃ ‘આજનું શિક્ષણ નર્યું પોથીલક્ષી અને પરીક્ષાલક્ષી બની રહ્યું છે. જ્યાં સુધી સમગ્ર શિક્ષણમાં આમૂલ પરિવર્તન લાવી તેને જીવનલક્ષી નહીં બનાવવામાં આવે ત્યાં સુધી શાળા કૉલેજો કે યુનિવર્સિટીઓના નીંભાડાઓમાંથી એવી કરોડો કાચી ઈંટોનો ઢગલો સમાજમાં ખડકાતો રહેશે. અને કાચી ઈંટોમાંથી બનેલું મકાન તૂટી પડવા માટે ધરતીકંપની પ્રતીક્ષા કરતું નથી !’

કોઈ મિલ ટકાઉ સાડીનું ઉત્પાદન કરવા માગતી હોય તો તેણે સાડીમાં વપરાતા તાર કાચા ન રહી જાય તેની તકેદારી રાખવી પડે છે. દેશને મજબૂત બનાવવો હશે તો પ્રત્યેક નાગરિક શિષ્ટ, સંસ્કારી અને સમજદાર હોવો જોઈશે. આજ પર્યંત એવું સાંભળતા આવ્યા છીએ કે ભારતનું ભાવિ વર્ગખંડોમાં આકાર લઈ રહ્યું છે. પણ યુવા પેઢી પર નજર કરતાં એવી દુઃખદ પ્રતીતિ થાય છે કે દેશનું દુર્ભાગ્ય યુવાનોમાં ઉછરી રહ્યું છે !

- દિનેશ પાંચાલ

સાચા શિક્ષક ના લક્ષણ

સાચા શિક્ષકનાં લક્ષણો – સં. બબાભાઈ પટેલ

October 17th, 2014 | પ્રકાર : સાહિત્ય લેખ | સાહિત્યકાર : | 2 પ્રતિભાવો »

(બબાભાઈ પટેલ દ્વારા સંકલિત થયેલ પુસ્તક ‘શિક્ષક-ઉપનિષદ’માંથી સાભાર)

રાત અને દિવસ શિક્ષકો પોતાનો બધો સમય વિદ્યાર્થીઓ પાછળ જ ગાળે અને એમાં આનંદ માને. બીજી બાજુથી, વિદ્યાર્થીઓ પણ એમના શિક્ષકો પ્રત્યે ખૂબ જ આદરભાવ રાખે.

શિક્ષકે પોતાના કુટુંબ પ્રત્યેની ફરજ પછીનો બીજો બધો સમય શાળાકાર્યમાં જ આપવો જોઈએ. શિક્ષક જે કાર્ય કરી રહેલ છે એમાં જો એને રસ ન હોય, પોતાનો બધો સમય વિદ્યાર્થીઓના હિતમાં ખર્ચવા એ તૈયાર ન હોય, એમની સાથે સમય ગાળવામાં એને જીવનનો આનંદ ન લાગતો હોય તો એવો શિક્ષક એના શિક્ષણકાર્યમાં કદી સફળ થઈ શકવાનો નથી. શિક્ષકના જીવનનો પ્રધાન રસ માત્ર બાળકોના શિક્ષણનો જ હોય, બીજો નહિ. શિક્ષકને સોંપાયેલાં બાળકો પ્રભુનાં છે.

માનવીમાત્રમાં દિવ્યતા રહેલી છે. એને પ્રગટાવવા મથવું એ શિક્ષકજીવનનો મહાન અધિકાર અને ધર્મ છે. શિક્ષણનો એ એક મહાન આદર્શ છે. – જે. કૃષ્ણમૂર્તિ

આચાર્ય કે શિક્ષકનાં ત્રણ લક્ષણો છેઃ શીલવાન, પ્રજ્ઞાવાન અને કરુણાવાન. શીલવાન સાધુ હોય છે. પ્રજ્ઞાવાન જ્ઞાની હોય છે. કરુણાવાન મા હોય છે. પરંતુ આચાર્ય સાધુ, જ્ઞાની અને મા ત્રણેય હોય છે. – વિનોબા

તુલસીદાસે ‘રામચરિતમાનસ’ રચીને સંસ્કૃત સમજી શકનાર ગણ્યાગાંઠ્યા બ્રાહ્મણોની ઇજારાશાહી તોડી… બ્રાહ્મણોએ તુલસીદાસને પજવવામાં કશું બાકી ન રાખ્યું. તુલસીદાસે આખરે જ્ઞાનના એ ઇજારદારોને સાફસાફ સંભળાવી દીધું : ‘ભૂખ્યો રહીશ અને મસ્જિદને ઓટલે પડી રહીશ, પણ રામાયણ લખવાનું નથી છોડવાનો.’ – ગુણવંત શાહ

સાચો કેળવણીકાર કોઈ એક જ ચીલાના કે એક જ પ્રકારના અનુકરણનો અવિચારી દાસ રહી શકતો નથી. તેની સ્વાભાવિક પ્રજ્ઞા અને સહજ સૂઝ એને વધારે લોકહિતાવહ કેળવણીની દિશા શોધવા, એના અખતરા કરવા અને એમાં આવી પડતાં બધાં જ જોખમો સામે ટટાર ઊભવાની પ્રેરણા આપ્યા કરે છે. –પંડિત સુખલાલજી

મુખ્ય પ્રશ્ન વિદ્યાર્થી નથી પણ શિક્ષણકાર છે. જો આપણે બીજાને શિક્ષિત કરવા શક્તિમાન થવું હોય તો આપણાં પોતાનાં હ્રદય અને મન સાફ કરવાં જોઈએ. જો શિક્ષણકાર પોતે વ્યગ્ર, દગાબાજ, પોતાની ઈચ્છાઓના જંગલમાં ખોવાયેલો હોય તો તે કોઈને ડહાપણ કઈ રીતે આપી શકે ? કે અન્યનો માર્ગ કઈ રીતે સરળ કરી શકે ? – જે. કૃષ્ણમૂર્તિ

જે વ્યક્તિ અઘરી બાબતોને સહેલી બનાવે છે તે કેળવણીકાર છે. – એમર્સન

પૂ. રવિશંકર મહારાજે શિક્ષકોને કહેલું કે સાચા શિક્ષક માટે ત્રણ ગુણ આવશ્યક છેઃ જ્ઞાન, કર્મ ને ભક્તિ. ત્રણે માર્ગોનો સંગમ એના પંથમાં હોવો જોઈએ.

જ્ઞાન તો જોઈએ ભણવાનું છે, શીખવવાનું છે, માટે જે શીખવવાનું છે અને તે બરાબર શીખવવા માટે જે બીજું ઘણું જોઈએ એનું પૂરું ને ચોક્કસ જ્ઞાન શિક્ષકની પાસે હોવું જરૂરી છે. પોતાને આવડતું ન હોય તો બીજાને બતાવશે કેવી રીતે ? પોતે સમજ્યો ન હોય તો બીજાને સમજાવશે કેવી રીતે ?

શિક્ષકને માટે જ્ઞાન તો આવશ્યક જ છે.
પણ પૂરતું નથી.
એ જ્ઞાન પચાવવા, સરળ બનાવવા, શિષ્યોના મનમાં ઉતારવા મહેનત જોઈએ, ઉદ્યમ જોઈએ, શ્રમ જોઈએ.
જ્ઞાન ઉપરાંત કર્મ જોઈએ.
વિષય આવડ્યા પછી વર્ગની તૈયારી કરવી જોઈએ, તાલીમ લેવી જોઈએ, પ્રયોગ કરવા જોઈએ, શિક્ષકે ભણાવતાં પણ શીખવું જોઈએ. જ્ઞાન અને કર્મનો મેળ થાય તો શિક્ષણ જામે.

પરંતુ એ જ્ઞાન અને કર્મ પૂરતાં નથી.
ત્રીજી જોઈએ છે ભક્તિ.
ભક્તિ એ રાજમાર્ગ છે.
તે ઘણાંખરાં માણસોનો ઉદ્ધાર કરાવે છે, તે જ્ઞાન અને કર્મની ખોટ પણ પુરાવી દે છે, તે મુક્તિનું દ્વાર અને સાધનાની કૂંચી છે. અને શિક્ષકને માટે ભક્તિ એટલે પ્રેમ, હૂંફ, ભાવના. ભાવના એટલે દરેક વિદ્યાર્થી માટે લાગણી, માન, કદર.

છોકરાને શું ભણાવવું એ જ્ઞાન થયું.
છોકરાને કેમ ભણાવવો એ કર્મ થયું.

હવે એ છોકરાને સમજીને, ચાહીને, નજીક લાવીને એનો વિશ્વાસ એવી રીતે જીતી લેવો, એનો પ્રેમ એવી રીતે સંપાદિત કરવો કે તે એ શિક્ષણ અપનાવવા ને એ સિદ્ધાંતો પચાવવા ને એ સંસ્કારો ઝીલવા આપોઆપ તૈયાર થાય. એ ભક્તિનું કામ થયું. એ ભક્તિ હોય તો શિક્ષણ સ્પર્શે. અને એ ન હોય તો જ્ઞાન ને કર્મ, આવડત ને મહેનત, ડીગ્રી ને તાલીમ, શિસ્ત ને પરીક્ષા હોય તોપણ કેળવણી વાંઝણી રહેશે. કદાચ આજના શિક્ષકોમાં આ ગુણની વિશેષ ખોટ હોય, અને કદાચ એ ખોટને લીધે આજના શિક્ષકોનું માન ઓછું હોય અને આજની કેળવણી કથળતી હોય. – ફાધર વાલેસ

૧. શિક્ષકોનું ચારિત્ર્ય જાણે ગમે તેવું હોય, એ માત્ર પોતાના વિષયમાં પ્રવીણ હોવો જોઈએ એ વિચાર દોષભરેલો છે.
૨. ચારિત્ર્યહીન પણ પ્રવીણ શિક્ષકના હાથ તળે શીખી એકાદ વિદ્યાર્થી પ્રવીણતા મેળવે, તેના કરતાં એ ચારિત્ર્યવાન પણ ઓછા પ્રવીણ શિક્ષકના હાથ તળે ઓછી વિદ્યા ભણે એ હજારગણું વધારે સારું છે.
૩. શિક્ષક પોતાનો વિષય શીખવાની જવાબદરી સમજે પણ વિદ્યાર્થીના ચારિત્ર્યની જવાબદારી ન સમજે, તેને શિક્ષક કહી શકાય નહિ.
૪. આદર્શ શિક્ષક વિદ્યાર્થીના અભ્યાસમાં જ નહિ પણ એના આખાયે જીવનમાં રસ લે અને એના હ્રદયમાં ઊતરવા પ્રયત્ન રહે. એવો શિક્ષક વિદ્યાર્થીને ભયાનક કે યમ જેવો નહિ ભાસે, પણ પૂજ્ય છતાં પોતાની માતા કરતાંયે વધારે નિકટ લાગશે.
૫. શિક્ષકે પોતાની લાયકાત વધારવા હંમેશાં પ્રયત્નશીલ રહેવું જોઈએ. પોતાના વિષયમાં છેલ્લી માહિતી એકઠી કરી તૈયાર થઈને જ વર્ગ લેવો જોઈએ. એટલે કે શિક્ષકે વિદ્યાર્થી કરતાંયે વધારે સારું વિદ્યાર્થીજીવન ગાળવું જોઈએ અને અભ્યાસરત રહેવું જોઈએ.
૬. પૂરી તૈયારી કર્યા વિના વર્ગ લેનાર શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓનો અમૂલ્ય સમય બગાડે છે.
૭. શિક્ષકે શીખવવાને સારામાં સારી રીત શોધ્યા જ કરવી જોઈએ અને દરેક વિદ્યાર્થીની ખાસિયત તપાસી તેને જે રીતે એના વિષયમાં સૂઝ પડે અને રસ ઉત્પન્ન થાય તેવા ઉપાય ખોળવા જોઈએ અને વિદ્યાર્થીઓને શંકા પૂછવાની તક આપી તેનું સમાધાન કરવું જોઈએ.
૮. મારવાની, ગાળ દેવાની, તિરસ્કાર કરવાની કે બીજી કોઈ શિક્ષા કરવાની શિક્ષકને મનાઈ હોવી જોઈએ.
૯. સારી રીતે કામ કરવા ઈચ્છનાર શિક્ષક ઘણા મોટા વર્ગો ઉપર ધ્યાન ન આપી શકે એ દેખીતું છે.
૧૦. સેંકડો વિદ્યાર્થીઓની શાળા પણ ઈષ્ટ નથી.
– ગાંધીજી

good thought

બ્લોગ નિહાળી રહેલા તમામ મિત્રો ને નવા વર્ષા ના 

નુતન વર્ષાભિનંદન 

सर्वेत्र  सुखिन सन्तु सर्वे सन्तु निरामय ...