વહેમ અને ખર્ચના ખાડામાં ઉતારતું આ વાસ્તુશાસ્ત્ર

વહેમ અને ખર્ચના ખાડામાં ઉતારતું આ વાસ્તુશાસ્ત્ર

–ડૉ. નાનકભાઈ ભટ્ટ

વાસ્તુશાસ્ત્રનો આધાર દીશા છે અને ખુદ ભુગોળવીજ્ઞાન ચાર પ્રકારની ઉત્તર દીશાઓનો સ્વીકાર કરે છે. (1) ચુમ્બકીય ક્ષેત્રથી નીર્ધારીત થતી ઉત્તર દીશા (2) પૃથ્વીના ઉત્તર ગોળાર્ધના સ્થાને રહેલ ઉત્તર દીશા (3) ઉત્તર ધ્રુવના તારકના સ્થાનથી નીર્ધારીત થતી ઉત્તર દીશા અને (4) સુર્યના ઉદ્ગમ સ્થાનેથી 275 અંશે નીર્ધારીત થતી ઉત્તર દીશા.

આ ચારેય પ્રકારની ઉત્તર દીશાઓ વચ્ચે અક્ષાંશમાં (આડી લાઈનમાં) સાડા આઠ અંશ
અને રેખાંશમાં (ઉભી લાઈનમાં) સાડા તેર અંશનો તફાવત એક વીશાળ વર્તુળ સર્જે છે. 23,000 કીલોમીટરના વીશાળ વર્તુળ વચ્ચે દીશાઓનું સ્થાન ફર્યા કરે છે.

આ પરીસ્થીતી પ્રાકૃતીક ઘટના છે અને એ વાતથી તે સ્પષ્ટ થાય છે કે કોઈ પણ દીશાનું કોઈ નીર્ધારીત સ્થાન હોઈ શકે નહીં. સમય જેમ સાપેક્ષ ખ્યાલ છે, તેમ દીશાઓનું સ્થાન પણ સાપેક્ષ છે. તેની સમજણ આજથી 1200 વર્ષ પુર્વે ચીન દેશના લાઓત્સે નામના એક અધ્યાત્મવીજ્ઞાનીએ આપી. તે પછી આઈનસ્ટાઈન દ્વારા સમયની સાપેક્ષતા દર્શાવવામાં આવી. પરન્તુ તેમને પોતાના સમર્થન માટે ઠીક ઠીક ઉદાહરણો પ્રતીપાદીત કરવાં પડ્યાં; કારણ આજથી 250 વર્ષ પહેલાં સમયની સાપેક્ષતા સમજાવવા કોઈ પ્રમાણભુત સાધનો નહોતાં.

આજથી આઠેક વર્ષ પુર્વે પૃથ્વી ઉપર એક નાની ઉલ્કા પડવાનાં એંધાણ હતાં, ત્યારે દુનીયાભરનાં છાપાંઓએ લોકોને ચેતવેલા. કોઈએ લખેલું આજે મધ્ય રાત્રીએ પૃથ્વી ધ્રુજી ઉઠશે. કોઈએ લખેલું આજે બપોરના ભોજન સમયે ડાઈનીંગ ટેબલ ખખડશે. અહીં સમયની સાપેક્ષતા બતાવાય છે. અને હવે તો ટી.વી.ના પડદે બાળકો વીવીધ કાર્યક્રમો માણતાં… સમયની સાપેક્ષતા અનુભવે છે.

કોઈ એક સમય તેવી સ્થીતી હોઈ ન શકે. તેમ કોઈ એક દીશા પણ ન હોઈ શકે, જેની પ્રતીતી તાજેતરમાં સુર્યગ્રહણની ઘટના સમયે સહુએ અનુભવી. ટી.વી. ઉપર સુર્યગ્રહણ જોનાર દર્શકોએ નીહાળ્યું કે સુર્યપ્રકાશ આડે ઉભેલા ચન્દ્રના પ્રતીબીમ્બમાં પણ અલગ અલગ સ્થાન અને દીશા બને છે.

વાસ્તુશાસ્ત્રનો ખ્યાલ અક્ષાંશ–રેખાંશના સ્થાનગણીત પહેલાં વીકસેલો. આથી હાઉસકીપીંગ સમ્બન્ધે સ્થળના આધારથી જમણી કે ડાબી બાજુએ બીજા સ્થળને મુકવાની કોઈ અભીવ્યક્તી કે પદ્ધતી ન હતી. દીશાઓને આધાર તરીકે ગણવામાં આવી. ત્યાર બાદ ધર્મશાસ્ત્રોમાં બન્યું છે તેમ શાસ્ત્ર આધારે પેટીયું નીભાવનારાઓએ પોતાનાં જ્ઞાન અને આવડતને શ્રેષ્ઠ ગણાવી, વાસ્તુશાસ્ત્રનું અતીમુલ્ય (ગ્લોરીફીકેશન) કર્યું અને પોતાનું વ્યક્તીગત મહત્ત્વ વધારવા તેને શુભ–અશુભ સાથે જોડ્યું.

પરન્તુ વાસ્તુશાસ્ત્ર માટે દીશાઓને આધાર માનવામાં આવે છે ત્યાં વાસ્તવીક પરીસ્થીતી તો એ હોય છે કે વીષુવવૃત રેખા ઉપર ઉગતો પુર્વ દીશાનો સુર્ય, દક્ષીણ ગોળાર્ધમાં વસતા લોકો માટે અગ્ની દીશાનો સુર્ય બને છે ! તેમ વીષુવવૃતનો સુર્ય દક્ષીણ ગોળાર્ધમાં વસતા લોકો માટે ઈશાન દીશાનો બને છે અને કોઈ કાળે માનવજાતીને ચન્દ્ર ઉપર વસવાટ કરવાનું બને તો ત્યાં કઈ દીશાને પુર્વ કે ઉત્તર ગણવામાં આવશે ? આમ, સમયની માફક દીશાઓનું સ્થાન પણ સાપેક્ષ છે. દીશાઓનું સ્થાન કોઈ સનાતન ખ્યાલ નથી.

ભાષાશાસ્ત્રના અભ્યાસ પરથી જણાય છે કે સમયાન્તરે શબ્દના અર્થનું સંકોચન અને વીસ્તરણ થતું રહ્યું છે. દાખલારુપે, સંસ્કૃત ભાષાએ પૃથ્વીનો અર્થ ‘જમીન અથવા ભુતળ’ કર્યો છે. અહીં પૃથ્વીનો અર્થ સમગ્ર ગોળાર્ધ એવો નથી; પરન્તુ રામાયણના કાકભુશંડીએ ભુતળની 14 પરીક્રમા કરેલી તેવા સન્દર્ભને, આજે આપણે એવી રીતે સમજીએ છીએ કે ભુશંડીએ પૃથ્વીની 14 પરીક્રમા કરેલી ! અહીં શબ્દ એ રહ્યો અને સન્દર્ભ બદલાયો. આથી સમગ્ર અર્થઘટન ફેરવાયું છે. વાસ્તુશાસ્ત્રના વીકાસ સમ્બન્ધે પણ આવું જ થયું છે.

ઉદ્યોગની પ્રોડ્ક્ટને ઝાઝી હેરવણી–ફેરવણી વીના, જેમ એક ક્રમમાં નજીકનજીક રાખી, પુરક પ્રવૃત્તીને અનુરુપ રખાય છે; તેમ સ્થાપત્યકલાના વીકાસ સાથે ગૃહસજાવટ પણ કલા તરીકે વીકસી. ગૃહકાર્યમાં પરસ્પર અનુકુલન રહે તેવા ખ્યાલનું નામ તે વાસ્તુશાસ્ત્ર. અનુકુલનની કળામાંથી વીકસેલ માનવીય સમજણને ‘આર્કીટેક્ચરલ વીજ્ઞાન’ તરીકે મર્યાદીત રાખીએ; પણ તેને શુભ–અશુભ સાથે ન જોડીએ. કારણ સ્થાનલક્ષી શુભાશુભનો ખ્યાલ જ્યોતીષ પણ સ્વીકારતું નથી.

આપણી આસપાસના જગતમાં ઘટતી અનેક સફળતાઓ દીશાવીહીન અને સમયથી પર હોય છે. વાસ્તુશાસ્ત્રીઓએ પોતાની આવડતને વીજ્ઞાન હોવાનું પ્રતીપાદીત કરતાં પહેલાં વીચારવું પડે કે, જે વરસાદના પાણીથી સમગ્ર માનવજાતનું કલ્યાણ થાય છે, તે વરસાદ પડવાની દીશા કઈ છે ? જે સમુદ્ર પૃથ્વીના અસ્તીત્વનો આધાર બને છે, તેનું સ્થળ વાસ્તુશાસ્ત્ર મુજબ છે ?

અક્ષાંશ–રેખાંશના ગણીત પહેલાં, સ્થાન દર્શાવવા દીશાનો આધાર લેવાયો; પરન્તુ હવે નવી તકનીફ ઉપલબ્ધ છે ત્યારે આશા રાખીએ કે વૈજ્ઞાનીક તકનીકોનો આધાર લઈ ઈજનેરો ગૃહનીર્માણ અંગે પોતાના ખ્યાલોને વધુ તાર્કીક બનાવશે.

ઘરસજાવટ અને રચનાની પ્રક્રીયા ‘મનોજૈવીક પ્રક્રીયા’થી કંઈ વીશેષ નથી. તે બાબતને હવે ‘મષ્તીષ્ક વીજ્ઞાને’ પણ કબુલી છે. ત્યારે વાસ્તુના નામે સમાજને વહેમ અને ખર્ચના ખાડામાં ઉતારવાની પ્રક્રીયાને બૌદ્ધીકોએ તીલાંજલી આપવી જ રહી.

–ડૉ. નાનકભાઈ ભટ્ટ