મોદીજી વિદેશ ફરી આવ્યા, ભારત માટે શું-શું લાવ્યા?

એક શહેરમાં એક ઘર. આલિશાન, ભવ્ય, સુંદર. તમામ સુવિધાઓથી યુક્ત. મકાનમાલિક વિદેશ રહે. તેણે પરિચિત મિત્રને મકાન સાચવવાની જવાબદારી સોંપેલી. પરંતુ એ મિત્ર ક્યારેક જ એ મકાને આવતો. આથી મકાન જીર્ણશીર્ણ થઈ ગયું. બંધ મકાનના ભાવ ગગડાવવા, એ મકાન વિશે જાતજાતની અફવાઓ ચાલુ થઈ ગઈ. મકાન વેચવા કાઢ્યું છે. તેમાંથી સાપ નીકળે છે. આ મકાનમાં ભૂતોનો નિવાસ છે વગેરે વગેરે. મકાન માલિકના કાને આ વાત પહોંચી. તે તાબડતોબ સ્વદેશ આવ્યો. તેણે પહેલાં તો સાફસફાઈ કરાવી. રંગરોગાન કરાવ્યા. બધી સુવિધાઓ ચાલુ કરાવી. અને પછી આ મકાન વેચવાની ઈચ્છા જાહેર કરી. પણ કોઈ મકાન ખરીદવા તૈયાર જ ન થાય. છેવટે મકાનમાલિકે પહેલાં તો આડોશપાડોશમાં ઘરે ઘરે જઈને સમજાવ્યું કે બીજા કોઈ પૂછે તો એટલિસ્ટ તમે આ અફવાને સમર્થન ન આપતા. પછી એસ્ટેટ એજન્ટને પકડ્યો. છાપામાં જાહેરાત આપી. છેવટે તેનું મકાન વેચાઈ ગયું.

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની તાજેતરની અમેરિકા યાત્રા પછી તેમની વિદેશ યાત્રાઓની ટીકા કરનારાઓનાં મોઢાં સીવાય જવાં જોઈએ (પણ સીવાશે નહીં.). રચનાત્મક ટીકા થવી જ જોઈએ પરંતુ ટીકા કરતી વખતે તથ્યોનું પ્રમાણભાન રાખવું જોઈએ. મોદી એક તો ઓછા દિવસોમાં વધુ કાર્યક્રમ રાખે છે. તાજેતરમાં તેમણે પાંચ દિવસમાં પાંચ દેશોની મુલાકાત લીધી. સામાન્ય જણ પણ ફરવા ગયું હોય તો પણ એકાદ દિવસ આરામ માટે રાખે. જ્યારે મોદીના વિદેશ પ્રવાસમાં ભરચક કાર્યક્રમ હોય છે. તેઓ બને તો સૂવાનું પ્લેનમાં જ રાખે છે જેથી બને એટલો વધુ સમય વિદેશના નેતાઓ-ઉદ્યોગપતિઓ-વૈજ્ઞાનિકો-ભારતીય સમુદાયના લોકોને ફાળવી શકાય. ૧૬-૧૭ ઑગસ્ટ ૨૦૧૫ની બે દિવસની યુએઇ મુલાકાતેથી પરત ફર્યા બાદ મોદી ૧૮મીએ બિહારમાં રેલી સંબોધી રહ્યા હતા!

તમે બહુ બોલકા હો તો લોકોની નજરે ચડી જશો. એ ફાયદો છે પણ સાથે તમારા વિરોધી પણ વધી જાય. મોદીના વિદેશ પ્રવાસોની સંખ્યાની ખૂબ જ ટીકા થઈ છે. પણ એ વાજબી નથી. ટીકા આવા પ્રવાસો પછી નિષ્ફળતાની થવી જોઈએ. બાકી હિલેરી કિલન્ટને વિદેશ પ્રધાન તરીકે ચાર વર્ષમાં ૧૧૨ દેશોની મુલાકાત લીધી હતી. સત્તામાં આવ્યા તે પહેલાં જ મોદીએ વિદેશ મોરચે હોમ વર્ક કરવા માંડ્યું હતું. તેથી તો શપથગ્રહણ સમારંભમાં કટ્ટર દુશ્મન પાકિસ્તાનના નવાઝ શરીફ સહિત સાર્કના દેશોના પ્રમુખ/વડા પ્રધાનો હાજર હતા. જુલાઈ ૨૦૧૪માં બ્રિક્સ (બ્રાઝિલ, ભારત, રશિયા, ચીન અને દક્ષિણ આફ્રિકાનું સંગઠન)ની શિખર પરિષદ હતી. તે પછી સપ્ટેમ્બરમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની મહાસભા હતી. આવા કાર્યક્રમો કંઈ મોદી સત્તામાં આવે તે પછી આયોજિત ન જ કરાયા હોય. તો શું તેમાં ટીકાના ભયે મોદીએ નહોતું જવું જોઈતું? પહેલા વર્ષમાં મોદીએ ૫૧ દિવસમાં ૧૭ દેશોનો પ્રવાસ કરેલો. જ્યારે તેમના પુરોગામી વડા પ્રધાન મનમોહને પહેલા વર્ષમાં ૪૭ દિવસમાં ૧૨ દેશોનો પ્રવાસ કરેલો. છતાં મોદીના વિદેશપ્રવાસો લોકોને વધુ પડતા લાગે છે.

આ બધું છોડો. પ્રજા કંપનીના સીઇઓ જેવી છે. તેમને તો એ મતલબ છે કે આ વિદેશ યાત્રાથી આપણને કેટલો ફાયદો? સૌ પહેલાં તો પડોશીઓને સાચવવા પડે. આપણા પડોશી ચીને મનમોહનની સોનિયા સંચાલિત સરકાર વખતે નેપાળ, શ્રીલંકા અને પાકિસ્તાનને પોતાના પડખામાં લઈ લીધા હતા. ભૂતાન ઉત્પાતિયો દેશ નથી પણ તેથી તેની ઉપેક્ષા ન કરાય. સત્તા પર આવતા વેંત આ દેશની મોદીએ મુલાકાત લીધી. તેની સાથે ૧૦ હજાર મેગા વૉટના હાઇડ્રોપાવર સહકારની સમજૂતી કરાઈ. ભૂતાન પર કેટલીક ચીજના નિકાસના પ્રતિબંધો હતા તેમાંથી મુક્તિ આપી. મુક્ત વેપારની સમજૂતી કરી.

પછી બ્રાઝિલમાં બ્રિક્સ શિખરમાં ભારતને નવી સ્થપાયેલી ડેવલપમેન્ટ બૅન્કની અધ્યક્ષતા મળી. ચીનને તેનું વડુંમથક મળ્યું પણ ભારતે એ વાતમાં સફળતા મેળવી કે નવી બૅન્કમાં બધા દેશોને સમાન શેરહૉલ્ડિંગ રાઇટ હશે. ત્યાર બાદ નેપાળની મુલાકાતમાં અનેક કરાર થયા. ભારતે સહાયો જાહેર કરી. એપ્રિલ ૨૦૧૫માં ભૂકંપ પછી ભારતે તાબડતોબ ઘણી મદદ કરી. પરંતુ દુર્ભાગ્યે નેપાળમાં ચૂંટણીમાં ચીનના પરોક્ષ કાબૂવાળા સામ્યવાદીઓનો વિજય થયો. બંધારણ નવું બન્યું તેમાં મધેશી-થારુ સમુદાયની ઉપેક્ષા થઈ પરિણામે મધેશીઓનું ઉગ્ર આંદોલન થયું. ભારતથી આવતી સામગ્રીઓને અટકાવાઈ. નેપાળીઓની ખરાબ સ્થિતિ થઈ. આમ, મોદીની યાત્રા પછી પણ નેપાળ સાથે ખાસ સંબંધો સુધર્યા નથી. ત્યાં ચીનના લીધે કમ્યૂનિસ્ટ પાર્ટીનું વર્ચસ્વ ઓછું કરવામાં વાર લાગશે. તેમાં સીધેસીધું કંઈ કરી શકાય નહીં. એના માટે પડદા પાછળ રમતો રમવી પડે.

ઑગસ્ટમાં જાપાનની મુલાકાતમાં મોદીએ ડ્રમ વગાડવા સિવાય ઘણું બધું પ્રાપ્ત કર્યું. જાપાન તરફથી સ્માર્ટ સિટી, બુલેટ ટ્રેન અને ગંગા નદીની સ્વચ્છતા માટે જાપાનની સહાય તો મળી જ પરંતુ સાથે ૧૯૯૮ના પરમાણુ પરીક્ષણ પછી જાપાને ભારતની હિન્દુસ્તાન ઍરોનૉટિક્સ લિ. સહિતની પાંચ કંપનીઓ પર પ્રતિબંધ મૂકેલો તે હટાવતાં ૧૬ વર્ષ નીકળી ગયાં! તે જ રીતે મોદીની પહેલી અમેરિકાની મુલાકાત તેમના માટે અંગત ગૌરવની પળ હતી પરંતુ દેશ માટે પણ હતી કેમ કે તેમના પર ૨૦૦૫માં ગુજરાત રમખાણોના કારણે પ્રતિબંધ મૂકાયેલો. અમેરિકા મોદીનું મહત્ત્વ પારખવામાં વિદેશોમાં સૌથી મોડે જાગ્યું અને જાગ્યું ત્યારે તેણે તેને ગેરમાર્ગે દોરનાર તેની રાજદૂત નેન્સી પોવેલની હકાલપટ્ટી થઈ. મોદી જ્યારે ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન હતા ત્યારે જ તેમણે વિદેશનીતિ શરૂ કરી દીધી હતી. તેમને મળવા માટે અનેક દેશોના રાજદૂતો આવતા અને તેમણે પોતે પણ ચીન, જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા સહિતના દેશોની મુલાકાત લીધી હતી. નેન્સી પોવેલ મોડે મોડે છેક ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૪માં મોદીને મળવા ગાંધીનગર આવ્યાં ત્યારે મોદીએ ભારતની રાજદૂત દેવયાની ખોબ્રાગડે સાથે અમેરિકાએ કરેલા વર્તન માટે રોકડું પરખાવી દીધેલું! અમેરિકાએ મોદી ચૂંટાયા નહીં ત્યાં સુધી એવું ડીંડવાણું પકડી રાખ્યું કે મોદી જો વિઝા માટે અરજી કરશે તો અમે વિચારીશું. (એટલે એને નકારીને મોદીનું અપમાન કરી શકાય.) તો પણ મોદી બધું ભૂલીને અમેરિકાની મુલાકાતે ગયા. તેમણે તેમના અપમાનની નાની લીટીની સામે મેડિસન સ્ક્વેરમાં રોકસ્ટાર જેવા ભવ્ય કાર્યક્રમની મોટી લીટી તાણી બતાવી. મોદી-ઓબામાએ મળીને ત્યાંના વૉશિંગ્ટન પૉસ્ટમાં જોઇન્ટ એડિટોરિયલ લખ્યો. સંરક્ષણ, અફઘાનિસ્તાન, વિજ્ઞાન સહિત અનેક ક્ષેત્રે સફળ મંત્રણાઓ થઈ. સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં મોદીના હિન્દી પ્રવચને પ્રશંસા મેળવી એટલું જ નહીં પહેલા ઘાએ નિશાન પાર પાડતા યોગ દિવસ શરૂ કરાવી ભારતીય સંસ્કૃતિનો ડંકો વગાડ્યો.

નવેમ્બરમાં ‘ઇસ્ટ એશિયા સમિટ’ નિમિત્તે મ્યાનમારની મુલાકાતમાં મોદીએ વાજપેયી-મનમોહનની ‘લુક ઇસ્ટ’ની વિદેશનીતિ આગળ ધપાવી. એ જ મહિને ઑસ્ટ્રેલિયામાં જી-૨૦ શિખરમાં મોદીએ કાળાં નાણાં અને કરચોરી મુદ્દે ભારપૂર્વક રજૂઆત કરી. ઑસ્ટ્રેલિયાના વડા પ્રધાન સાથે મંત્રણામાં મોદીએ ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને હેરાનગતિનો મુદ્દો જોરશોરથી ઉપાડ્યો. મોરિશિયસ ભારત માટે કાળાં નાણાંનો રૂટ છે. આથી ૨૦૧૫માં મોરેશિયસની યાત્રામાં કરવેરા અંગે માહિતી આપલેના કરાર થયા. તેના ફળસ્વરૂપે ગત મેમાં મોરિશિયસ સાથે ભારતની બેવડા કરને ટાળવાની સંધિમાં જે ફેરફાર થયા તે ભારતીય દ્વારા કાળાં નાણાંના સર્જનને રોકવામાં ખૂબ જ મહત્ત્વની મનાય છે. શ્રીલંકાની યાત્રામાં વિઝા, કસ્ટમ, યુવા વિકાસ સહિતના મુદ્દે સમજૂતીઓ થઈ. શ્રીલંકા પર છેલ્લા ઘણા સમયથી ચીનની પકડ વધતી જતી હતી ત્યારે મોદીના આવ્યા પછી ચૂંટણીમાં ભારત તરફી મૈત્રીપાલ શિરિસેના

નો વિજય મહત્ત્વનો મનાય છે.

ફ્રાન્સની મુલાકાતમાં મોદી રાફેલ સોદો કરી આવ્યા પણ સુબ્રમણિયમ સ્વામીની ચેતવણી પછી આ સોદો અટકી પડ્યો છે. જોકે લાંબા સમયથી અટકી પડેલા જૈતાપુર પ્રૉજેક્ટને આગળ વધારવા સંમતિ સાધી શકાઈ છે. કેનેડાની સરકારે જ બહાર પાડેલા આંકડા મુજબ, મોદીની કેનેડા યાત્રાએ ૧.૬ અબજ કેનેડિયન ડૉલરનો બિઝનેસ સર્જ્યો હતો. સામાન્ય રીતે જે દેશોની મુલાકાત લેવામાં આવે તેની સાથે સંરક્ષણ, વેપાર, સાંસ્કૃતિક અને વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે કરારો થતા હોય છે. પરંતુ આ સિવાયની કેટલીક વાતો મહત્ત્વની બની જતી હોય છે જેમ કે બાંગ્લાદેશની મુલાકાતમાં બાંગ્લાદેશના જન્મ પછીથી અટકી પડેલો સરહદી વિવાદ ઉકેલાયો.

યુએઈ જેવા ચુસ્ત ઇસ્લામી દેશ યુએઇની મુલાકાતમાં બીજા બધા ઉપરાંત મંદિર માટે તે દેશ જમીન ફાળવે તે પણ મહત્ત્વની સિદ્ધિ છે. મોદી ત્રાસવાદના જનક જેવા સાઉદી અરેબિયા જાય તે પહેલાં અમેરિકા અને સાઉદી અરેબિયા લશ્કર-એ-તૈબા સહિતના ત્રાસવાદી સંગઠનો અને ત્રાસવાદીઓ પર પ્રતિબંધ મૂકે તે પણ જેવી તેવી વાત નથી.

અમેરિકી મુલાકાત વખતે ગૂગલ અને ફેસબુક સહિતની વિશાળ કંપનીઓના સીઇઓ સાથેની મુલાકાત મોદી માટે અંગત પ્રસિદ્ધિમાં વધારો કરનાર બની રહી. ઝુકરબર્ગ સાથેની વાતચીતમાં માને યાદ કરીને રડી પડવા માટે મોદીની ટીકા થઈ તો ઝુકરબર્ગને ફોટો માટે હડસેલતા મોદીનો વિડિયો પણ મજાકનું સાધન બની રહ્યો. ગૂગલ સાથે સમજૂતીના લીધે ભારતનાં દસ રેલવે મથકો પર મફત વાઇફાઇ સેવા શરૂ પણ થઈ ગઈ છે. પરંતુ ગૂગલની સર્ચ, ઇમેઇલ વગેરે સુવિધાઓ ઘણી સારી હોવા છતાં તેના પર વિશ્વસનીયતા કરવા જેવી નથી. ક્યારેક વિકિલિક્સ જેવું ગૂગલનું પણ કૌભાંડ બહાર આવે તો નવાઈ નહીં.

બ્રિટનની મુલાકાતમાં મોદીએ ગોરા બ્રિટિશરોની ધરતી પર તેના વડાની હાજરીમાં ભારત માતા કી જયના નારા અને કેમેરોન પાસે “કેમ છો?” બોલાવીને દિલ તો જીત્યાં જ સાથે, અમદાવાદ-લંડનની સીધી ફ્લાઇટ પણ શરૂ કરાવી જે વર્ષ ૨૦૦૪માં શરૂ તો થઈ હતી પણ પછીની કૉંગ્રેસ સરકારે બંધ કરી દીધી હતી.

મોદીના વ્યક્તિત્વમાં આક્રમકતા અને રોકડું પરખાવી દેવાની ઉત્તર ગુજરાતી શૈલીની છાપ ક્લાઇમેટ ચેન્જમાં પણ દેખાઈ જ્યાં તેમણે અમેરિકા સહિતના દેશોને કહી દીધું કે પ્રદૂષણ અમારા કારણે નથી. નવેમ્બર ૨૦૧૫માં ક્લાઇમેટ ચેન્જ બેઠક પહેલાં પેરિસ પર ત્રાસવાદી હુમલા, વર્ષ ૨૦૧૬ના બેલ્જિયમના પ્રવાસ પહેલાં બ્રુસેલ્સમાં બોમ્બધડાકાઓ ભયસૂચક છે. તેમની ઈરાન મુલાકાતમાં ચાબહાર બંદરના વિકાસ માટે સમજૂતી કરીને ચીન-પાકિસ્તાનની ધરીને જબરદસ્ત ફટકો મરાયો છે. આ પ્રૉજેક્ટ પણ અટલ બિહારી વાજપેયી વખતે શરૂ કરવા જાહેરાત થઈ હતી પરંતુ પછીની કૉંગ્રેસ સરકારે તેને અભેરાઈ પર ચડાવી દીધેલો. આનાથી લશ્કરી રીતે જ નહીં પણ વેપારની રીતે પણ ભારતને ઘણો ફાયદો મળશે. હમણાં ૬-૮ જૂનની અમેરિકા મુલાકાતમાં મિસાઇલ ટૅક્નૉલૉજી કંટ્રોલ રિજાઇમમાં ભારતનો પ્રવેશ તે પણ ઘણી મોટી સિદ્ધિ છે. ન્યુક્લિયર સપ્લાયર ગ્રુપમાં ભારતનો પ્રવેશ ટૂંક સમયની વાત મનાય છે.

જોકે પાકિસ્તાનનો તેમનો ઓચિંતો પ્રવાસ – નવાઝ શરીફની દોહિત્રીના લગ્ન પહેલાં મોદીની હાજરી, શરીફ સાથે ચા-નાસ્તાના બદલામાં પઠાણકોટ હુમલો એ સોનાની થાળીમાં લોઢાની મેખ જેવું છે. ચીનની સેનાની ઘૂસણખોરીના કિસ્સા મનમોહન સરકાર કરતાં ઘટ્યા છે પણ મસૂદ અઝહર સહિતના મુદ્દે ચીને અડંગા નાખ્યા જ છે. ઓબામા પણ આત્મીયતા ગમે તેટલી બતાવે, તેના માનવ અધિકારના રિપોર્ટ, અસહિષ્ણુતાની વાત કરીને ભારતને સમય આવ્યે ઠપકારીને નીચું દેખાડવાની તક હજુ જતી નથી કરતા.

બૉક્સ-

ગૌરવ સમી ચીજો પરત આવી રહી છે

મોદીજી વિદેશ જાય છે ત્યારે ભારતીયોનું ગૌરવ તો સ્થાપિત કરે જ છે પરંતુ જ્યારે પરત આવે છે ત્યારે ભારતની ઓળખ અને ગરીમા સમી જે દુલર્ભ ચીજો દાણચોરીથી કે ભેટ સ્વરૂપે વિદેશ ચાલી ગઈ હોય છે તે પણ લેતા આવે છે. જેમ કે તાજેતરમાં ૬-૮ જૂનની અમેરિકા યાત્રામાં મોદીજીને ગણેશજીની કાંસ્ય પ્રતિમા, જૈનોના બાહુબલિની મૂર્તિ, ચોલ કાળની તમિલ કવિ માણિકકવિચાવકર સહિત કેટલીક સાંસ્કૃતિક ચીજો પરત કરવામાં આવી. ઑસ્ટ્રેલિયાના વડા પ્રધાન ટોની એબોટ્ટે ચોરાયેલી ચોલ કાળની નટરાજ અને અર્ધનારીશ્વરની મૂર્તિઓ પરત કરી. કેનેડાના વડા પ્રધાન સ્ટીફન હાર્પરે ખજૂરાહો મંદિરની ૯૦૦ વર્ષ જૂની ‘પેરોટ લેડી’ની મૂર્તિ પરત કરી હતી. જર્મનીએ જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી ચોરાયેલી ૧૦મી સદીની મા દુર્ગાની મૂર્તિ પરત કરી. જોકે મોદી ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન હતા ત્યારે તેઓ ગુજરાતના ક્રાંતિવીર શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માના અસ્થિ પાછા લેતા આવેલા. આ ખૂબ આનંદની વાત છે.