પંચમહાભૂતનો દેહ પંચતત્ત્વોમાં કેવી રીતે વિલીન થાય છે?

મૃત્યુ પછીનું જીવન અથવા કહો કે મૃત્યુ પછીનો ઘટનાક્રમ માનવી માટે હંમેશાં ઉત્સુકતાનો વિષય રહ્યો છે. અધ્યાત્મ કહે છે કે મૃત્યુ પછી આત્મા વિદાય લઈ લે છે અને રહી જાય છે નિશ્ચેતન શરીર. આ નિશ્ચેતન શરીર પંચમહાભૂતનું બનેલું છે અને તે પંચતત્વોમાં જ મળી જાય છે. વિજ્ઞાન કહે છે કે મૃત્યુ બાદ વિઘટનની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ જાય છે અને દેહ પંચમહાભૂતમાં ભળી જાય છે. હિન્દુઓ, બૌદ્ધો, જૈનો, શીખો મૃતદેહને બાળે છે (જોકે બાળકો, જેમને જનોઈ ન દેવાઈ હોય તે, સાધુઓ વગેરેને દફનાવાય અથવા સમાધિ બનાવાય છે), મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓ મૃતદેહને દફનાવે છે, પારસીઓ તેને છૂટો મૂકી દે છે. દરેક ધર્મ પોતાની અંતિમ સંસ્કારની ક્રિયા પાછળ વિજ્ઞાન હોવાનો દાવો કરે છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ અપરાધ થાય, કોઈ વ્યક્તિની હત્યા થાય ત્યારે એ વ્યક્તિનું ક્યારે મૃત્યુ થયું તે જાણવું જરૂરી છે અને અહીં દાખલ થાય છે વિજ્ઞાન. આ વિજ્ઞાનની શાખાનું ચોક્કસ નામ છે ફોરેન્સિક સાયન્સ.

મૃત્યુનો સમય નક્કી કરવા માટે પહેલાં મૃતદેહની વિઘટનની પ્રક્રિયા જાણવી જરૂરી છે. મૃત્યુની અમુક મિનિટો પછી વિઘટન શરૂ થઈ જાય છે. આ પ્રક્રિયાને અંગ્રેજીમાં ઑટોલિસિસ કહે છે અથવા સ્વપાચન કહે છે. હૃદય ધબકતું  બંધ થઈ જાય પછી કોષોને ઑક્સિજન મળતો અટકી જાય છે. તેની અંદર ઝેરી તત્ત્વો વધવા લાગે છે અને તેના કારણે એસિડિટી વધી જાય છે. ઉત્સેચક કોષની અંતરત્વચાને ખાવાનું શરૂ કરી દે છે. સામાન્ય રીતે આ પ્રક્રિયા યકૃત (લિવર)માં શરૂ થાય છે. યકૃતમાં ઉત્સેચકો વધુ પ્રમાણમાં હોય છે. તે પછી મગજમાં આ પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે. દેહનું તાપમાન ઘટવા લાગે છે. મૃતદેહ અકડાવા લાગે છે. તેને રિગોર મોર્ટિસ કહે છે.

મૃત્યુનો સમય જાણવા માટે જે જરૂરી છે તે છે મૃતદેહ સંબંધી પર્યાવરણ પ્રણાલિ – કાડાવેરિક ઇકોસિસ્ટમને જાણવી. આપણા શરીરમાં મોટા પ્રમાણમાં બૅક્ટેરિયા રહેલા હોય છે. તેમાંના મોટા ભાગના આપણા નાના આંતરડા અને મોટા આંતરડા વચ્ચેની કેનાલ જેને ગટ કહે છે, તેમાં રહેતા હોય છે. અત્યારે જીવવિજ્ઞાનમાં આ ગટ માઇક્રોબાયોમી (Gut Microbiome) સંશોધન માટે ખૂબ જ માનીતો વિષય છે. માણસ મૃત્યુ પામે પછી આ માઇક્રોબાયોમી અથવા સૂક્ષ્મ જંતુઓનું શું થાય છે તેના વિશે તાજેતરમાં થયેલાં સંશોધનોથી કેટલોક પ્રકાશ પડ્યો છે.

મૃત્યુ પછી આપણું પ્રતિકાર તંત્ર (ઇમ્યૂન સિસ્ટમ) કામ કરતું બંધ થઈ જાય છે જેથી આ સૂક્ષ્મ જંતુઓને શરીરમાં જ્યાં જવું હોય ત્યાં જવા મોકળું મેદાન મળી જાય છે. સામાન્ય રીતે તેની શરૂઆત ગટમાંથી થાય છે. તેઓ આંતરડાને ખાવા લાગે છે, તે પછી પાચન તંત્રના અન્ય અવયવોનો વારો લે છે અને તે પછી હૃદય, મગજ તરફ આગળ વધે છે.

અમેરિકાના મોન્ટગોમેરીની અલ્બામા સ્ટેટ યુનિવર્સિટીનાં ફોરેન્સિક વૈજ્ઞાનિક ગુલનાઝ જાવાન અને તેમના સાથીઓએ ‘થેનેટોમાઇક્રોબાયોમી’ (ગ્રીક શબ્દ થેનેટોસ એટલે મૃત્યુ) પર અભ્યાસ કર્યો હતો, જે પ્રકાશિત થયો. જાવન અને તેમના સાથીઓએ ૧૧ મૃતદેહોમાંથી યકૃત, બરોળ, મગજ, હૃદય અને લોહીના નમૂના લીધા. તેમના મૃત્યુના ૨૦થી ૨૪૦ કલાક પછી આ નમૂના લેવામાં આવ્યા હતા. તેમાં બે અલગ-અલગ આધુનિક ડીએનએ સિક્વન્સિંગ ટૅક્નૉલૉજીનો ઉપયોગ કરાયો હતો. તેમને જણાયું કે એક જ મૃતદેહનાં વિવિધ અંગોના નમૂના એક સરખા હતા જ્યારે તે બીજા મૃતદેહના એ જ અવયવના નમૂના કરતાં અલગ હતા. તેનું આંશિક કારણ કદાચ એ હોઈ શકે કે અભ્યાસમાં સંકળાયેલી વ્યક્તિઓના સૂક્ષ્મ જીવો (માઇક્રોબાયોમી)ની રચનામાં તફાવત હોય છે. બીજું કારણ એ હોઈ શકે કે તે લોકોના મૃત્યુ પછી પસાર થયેલો સમય અલગ-અલગ હતો.

જાવનનો અભ્યાસ સૂચવે છે કે માઇક્રોબાયલ ક્લોક વિઘટન પામી રહેલા મૃતદેહમાં ચાલુ હોઈ શકે. એક મૃતદેહમાં પહેલો જે બૅક્ટેરિયા આ ટીમે પકડ્યો તે યકૃત પેશીમાંથી હતો જે વ્યક્તિના મૃત્યુના ૨૦ કલાક પછી હતો, પરંતુ એક જ મૃતદેહના તમામ નમૂનામાં બૅક્ટેરિયા મળી આવવાનો સૌથી વહેલો સમય મૃત્યુના ૫૮ કલાક પછીનો હતો. આનો અર્થ એ થયો કે આપણે મૃત્યુ પામીએ પછી બૅક્ટેરિયા આપણા શરીરમાં પ્રસરી જાય છે અને તેની પ્રસરવાની એક જ ઘરેડ હોય છે. તેઓ પ્રથમ જે આંતરિક અવયવમાં ઘૂસે છે તે સમય અને તે પછી બીજા અવયવમાં ઘૂસે છે તેનાથી આપણને કદાચ માનવીના મૃત્યુ પછી કેટલો સમય પસાર થયો છે તેનો અંદાજ આવી શકે. આ રીતે આપણે મૃત્યુનો સમય પણ જાણી શકીએ.

જાવનનું કહેવું છે કે વિઘટનની માત્રા માત્ર વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ (એટલે કે મૃતદેહે મૃતદેહે) જ નથી જુદી પડતી, પરંતુ એક જ મૃતદેહમાંના અલગ-અલગ અવયવોમાં અલગ-અલગ હોય છે. બરોળ, આંતરડું, જઠર, ભ્રૂણવાળું ગર્ભાશય આ બધા વહેલાં વિઘટિત થાય છે. જ્યારે મૂત્રપિંડ (કિડની), હૃદય અને હાડકાં બાદમાં વિઘટિત થાય છે.

એક વાર આ સ્વપાચન શરૂ થઈ જાય છે અને જેમ શાળામાં ઘંટ વાગે ને છોકરાંઓ ઘરે જવા માટે દોટ મૂકે તેમ બૅક્ટેરિયા આંતરડામાંથી નાસવાનું શરૂ કરે છે ત્યારે મૃતદેહ સડવાનું ચાલુ થાય છે. આને આણ્વિક મૃત્યુ (મોલેક્યુલર ડેથ) કહે છે. નાજુક પેશીઓ વાયુઓ, પ્રવાહીઓ અને મીઠામાં રૂપાંતરિત થવા લાગે છે. આ સડન (પુટ્રેફેક્શન)ની પ્રક્રિયામાં અનએરોબિક બૅક્ટેરિયા મેદાનમાં આવે એટલે પ્રક્રિયા તેજ બને છે. તેઓ પેશી પર નભે છે અને સર્કરામાંથી મિથેન, હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ અને એમોનિયા જેવા વાયુઓ બનાવે છે. આનાથી શરીરનો રંગ પણ બદલાવા લાગે છે. ક્ષતિગ્રસ્ત રક્ત કોષો હવે વિખૂટી પડી ગયેલી નસોમાંથી ગળવા લાગે છે. એક સમયે શરીરમાં ઑક્સિજન લઈ જવાનું કાર્ય કરતા હિમોગ્લોબિન અણુઓને અનએરોબિક બૅક્ટેરિયા સલ્ફાહિમોગ્લોબિનમાં પરિવર્તિત કરવા લાગે છે. આ અણુઓની હાજરીના કારણે શરીરનો રંગ ભૂરો પડવા લાગે છે.

ઈ.સ. ૨૦૧૧માં ટૅક્સાસની એસએચએસયુ યુનિવર્સિટીના સંશોધકો સિબિલ બુશેલી અને એરોન લિન તેમજ તેમના સાથીઓએ બે તાજા મૃતદેહોને લીધા. તેમને કુદરતી પરિસ્થિતિઓની અંદર મૂક્યા. તે પછી વિવિધ ભાગના બૅક્ટેરિયાના નમૂના લીધા. આ નમૂના ગંઠાવાની શરૂઆત અને અંતના તબક્કામાં લીધા. તે પછી તેમણે નમૂનામાંથી બૅક્ટેરિયાનો ડીએનએ બહાર કાઢ્યો અને તેને સિક્વન્સમાં મૂક્યો. તેના પરથી ખબર પડી કે એરોબિક બૅક્ટેરિયામાંથી અનએરોબિક બૅક્ટેરિયામાં બદલાવાથી ગંઠાવાની પ્રક્રિયા થાય છે.

જ્યારે મૃતદેહ સડવા લાગે છે ત્યારે તે આજુબાજુના જીવજંતુઓ, માંસ ખાતાં પ્રાણીઓ માટે મિજબાનીનું માધ્યમ બની જાય છે! વિઘટનની પ્રક્રિયા સાથે બે જાતિ સૌથી વધુ નજીકથી સંકળાયેલી છે – બ્લોફ્લાય અને ફ્લેશફ્લાય અને તેમના લાર્વા (ઈયળનો તબક્કો?). મૃતદેહમાંથી એક ખાસ દુર્ગંધ આવવા લાગે છે. બ્લોફ્લાય આ દુર્ગંધને પકડી પાડે છે અને પછી મૃતદેહ સુધી પર ઉતરાણ કરે છે. તેના પર તેનાં ઈંડાં મૂકે છે. દરેક ફ્લાય અંદાજે ૨૫૦ ઈંડાં મૂકે છે. તેમાંથી પ્રથમ તબક્કાની ઈયળ નીકળે છે. તે સડતા માંસ પર નભે છે. તે પછી મોટી ઈયળ બને છે. આમ તે મૃતદેહને ખાતાં ખાતાં પુખ્ત વયની ફ્લાય બને છે. આ ચક્ર ત્યાં સુધી ચાલે છે જ્યાં સુધી મૃતદેહમાં કંઈ શેષ બચતું નથી!

બ્લોફ્લાયની હાજરી વાંદા, કીડીઓ, કરોળિયાઓ, વાસ્પ (ડંખ મારતી માખી)ને આકર્ષે છે. આમાંના કેટલાક જંતુઓનાં ઈંડાં અને લાર્વા ખાય છે. મડદા ખાનાર પંખી અને પ્રાણીઓ પણ આવી ચડે છે અને મૃતદેહને ખાવા લાગે છે. બુશેલીની પ્રયોગશાળાએ તાજેતરમાં રજૂ કરેલા અભ્યાસ પરથી એવું સૂચન થયું છે કે મૃતદેહ પર ઝળુંબતા જીવજંતુઓની વિવિધતા આપણી કલ્પના કરતાં વધારે છે. બુશેલીની પૂર્વ પીએચ. ડી. વિદ્યાર્થિની નટાલિયા લિન્ડગ્રેને ઈ.સ. ૨૦૦૯માં ચાર મૃતદેહને હંટ્સવિલે ફાર્મમાં લગભગ એક વર્ષ સુધી રાખ્યા. તે પાછી ફરી ત્યારે તેમાં જેના પર શંકા હતી તે જીવજંતુ તો હાજર હતા જ, પરંતુ તે સિવાય ચાર અસાધારણ જીવજંતુઓ હાજર હતા જેની અત્યાર સુધી ક્યાંય નોંધ નહોતી. તેમાં એક હતું સ્કોર્પિયન ફ્લાય. તે મગજના પ્રવાહી પર નભતું હતું. તો એક બીજું જંતુ વોર્મ સૂકાયેલી ત્વચા ખાતું હતું.

એ નવાઈની વાત છે કે જીવજંતુઓ મૃતદેહ પાસે તરત આવી જાય છે. મૃતદેહને બહાર મૂકો અને માંડ ત્રણ સેકન્ડમાં જીવજંતુઓ ઈંડાં મૂકવા લાગશે! એટલે આ જીવજંતુઓના જીવનચક્ર પરથી પણ મૃતદેહના મૃત્યુનો સમય જાણી શકાય છે. જોકે, તેમાં મુશ્કેલીઓ રહેલી છે અને વધુમાં, વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે આ રીતે મૃત્યુનો સમય અચોક્કસ અને ગેરમાર્ગે દોરતો હોઈ શકે.

રસપ્રદ વાત એ પણ છે કે વિઘટન પામતો દેહ તેની નીચે જે માટી રહેલી છે તેના રસાયણોમાં પણ ફેરફાર કરે છે. પરિણામે એક રીતે ત્યાં મૃતદેહ ટાપુ બની જાય છે. એક અંદાજ મુજબ, સરેરાશ માનવ દેહ ૩૨ ગ્રામ નાઇટ્રોજન, ૧૦ ગ્રામ ફોસ્ફરસ, ૪ ગ્રામ પોટેશિયમ અને ૧ ગ્રામ મેગ્નેશિયમ માટીમાં મુક્ત કરે છે. શરૂઆતમાં નાઇટ્રોજનના ઝેરીપણાના લીધે જે કંઈ વનસ્પતિ હોય છે તે સૂકાઈ જાય છે. જોકે બાદમાં આ વિઘટન પર્યાવરણ માટે ફાયદારૂપ સાબિત થાય છે. આમ, જ્યાં મૃતદેહને દાટવામાં આવ્યો હોય ત્યાંની માટીના વિશ્લેષણથી પણ મૃતદેહના મૃત્યુના સમયનો અંદાજ મળી શકે છે.

મૃતદેહની વિઘટનની પ્રક્રિયા જાણીને સ્મશાન વૈરાગ્ય જાગી શકે, પરંતુ અંતે તો આ એક સત્ય છે. અપરાધનો ભેદ ઉકેલવા માટે આ અભ્યાસ જરૂરી પણ છે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની શનિવારની સાયન્સ પૂર્તિમાં આ લેખ તા.૯/૫/૧૫ના રોજ પ્રકાશિત થયો.)